1. Вовед: реализмот како теоретски проблем

Реализмот во филозофската традиција не е една теорија, туку мноштво позиции. Во неговата најширока форма, тој тврди дека постои реалност независна од нашите концептуални шеми, перцептивни апарати, или јазични конструкции — реалност што е она што е, без оглед дали ние ја знаеме или ја мислиме. Но самиот овој основен став отвора многу подалечни прашања: каква е таа реалност? Како можеме да ја знаеме без да ја сведеме на нашите начини на знаење? И — прашањето што ќе нè следи низ целиот овој текст — каков е статусот на човечкото тело во таква реалистичка рамка? Телото е истовремено и место од каде што мислиме, и објект во таа независна реалност. Во новиот материјализам и постхуманизмот, телото беше централно мислено како место на агенција, како прагов ентитет, како перформативно произведена конфигурација. Во реалистичките проекти што ќе ги разгледуваме овде, телото добива поинаков статус: тоа повеќе не е привилегирано место од каде се конституира значењето, ниту централна точка на агенција, туку еден објект меѓу другите објекти — конечен, ранлив, вграден во каузални мрежи што го надминуваат. Оваа поместеност го прави телото теоретски проблематично (зашто се губи неговата епистемичка посебност) и често го остава по страна во самата изградба на овие онтологии, што е токму тензијата што овој текст ќе ја следи.

Овој текст ги мапира трите главни современи проекти што се појавија во последните дваесет години. Прво, спекулативниот реализам — школа на мислење што се појави на работилница во Goldsmiths College во април 2007 година, обединувајќи четворица филозофи: Кантен Меласу (Quentin Meillassoux), Реј Брасие (Ray Brassier), Греам Харман (Graham Harman) и Ијан Хамилтон Грант (Iain Hamilton Grant). Второ, објектно-ориентираната онтологија (OOO) — потесна струја што се развива од работата на Харман, со подоцнежни приноси од Леви Брајант (Levi Bryant), Тимоти Мортон (Timothy Morton) и Иан Богост (Ian Bogost). Трето, критичкиот реализам — постара традиција на Рој Башкар (Roy Bhaskar) од 1970-тите, што е често игнорирана од спекулативните реалисти, но што нуди алтернативни ресурси за мислење на стратифицирана реалност во која телото има конкретно онтолошко место.

Тезата што ќе се развие е следната: овие проекти на реализмот, и покрај нивните повеќе или помалку радикални тврдења за реалноста независна од човечкиот ум, генерално го запоставуваат прашањето на телото — или, поточно, го третираат на начин што го губи токму она што феминистичкиот нов материјализам и постхуманизмот го извојуваа. Ова е најексплицитно во објектно-ориентираната онтологија, каде телото станува едно повлечено „објект” меѓу безбројни други, или кај Меласу, каде телото е сведено на свои математички мерливи „примарни квалитети”. Меѓутоа, постои и спротивна линија — особено кај Катерина Колозова (Katerina Kolozova) — каде токму спекулативниот реализам се мобилизира за повторно центрирање на „телото во болка” како основа на политичка солидарност. Реализмот, со други зборови, не нè ослободува од прашањето на телото; тој нè принудува да го преобмислиме на нови начини, понекогаш продуктивни, понекогаш проблематични.

Текстот ќе се развие низ неколку интервенции. Прво, ќе се воспостави централниот концепт на корелационизмот според Меласу. Второ и трето, ќе се мапира неговата спекулативна материјалистичка алтернатива и нејзините импликации за телото. Четврто и петто, ќе се испита објектно-ориентираната онтологија на Харман и нејзините варијанти кај Брајант, Богост и Мортон. Шесто, ќе се претстави трансценденталниот нихилизам на Брасие како радикална критика на flat ontology. Седмо, ќе се разгледа феминистичката интервенција на Колозова. Осмо, ќе се испита критичкиот реализам на Башкар како алтернативна реалистичка рамка. Деветто, ќе се изостри прашањето на телото низ овие проекти. Десетто, ќе се претстават критиките — особено феминистичките — а заклучокот ќе предложи синтеза за тоа што може и што не може реализмот да даде за статусот на телото.

2. Корелационизмот: Меласу и критиката на пост-кантовата филозофија

Целиот спекулативен реализам почнува од една централна интервенција: критиката на она што Кантен Меласу (Quentin Meillassoux) го нарекува корелационизам. Во After Finitude: An Essay on the Necessity of Contingency (француско издание 2006, англиски превод 2008), Меласу го дефинира корелационизмот како „идејата според која ние секогаш имаме пристап само до корелацијата меѓу мислењето и битието, и никогаш до ниту еден од термините разгледувани одделно еден од друг”. Корелационизам, со други зборови, е секоја филозофија што инсистира дека не можеме да мислиме за светот „по себе” — туку само за светот како што ни се појавува, како што е условен од нашата свест, нашиот јазик, нашите перцептивни структури.

Меласу го следи корелационизмот од Имануел Кант (Immanuel Kant) — кој ја направи „критичката Коперникова револуција” со ставање на трансценденталниот субјект во центарот — преку феноменологијата на Хусерл (Edmund Husserl) и Хајдегер (Martin Heidegger), до постструктурализмот на Дерида (Jacques Derrida) и Фуко (Michel Foucault). Во сите овие позиции, тврди Меласу, постои еден заеднички потег: одбивање да се мисли реалноста независно од некаков структурирачки субјект (свест, јазик, дискурс, моќ). Кога Кант вели дека ствата по себе (Ding an sich) е неспснатлива, и кога постструктуралистот вели дека „надвор од текстот нема ништо” — според Меласу — и двете позиции се ист гест на исклучување на не-корелациониот пристап до реалноста.

Зошто ова е проблем за статусот на телото? Затоа што во корелационистичка рамка, телото секогаш е тело-како-што-ни-се-појавува, тело-како-што-се-конституира-во-дискурсот, тело-како-што-се-доживува. Тоа никогаш не е тело-како-што-постои-независно-од-човечкото-знаење. Меласу ова го демонстрира преку најпознатиот свој аргумент — оној за арке-фосилот.

Аргументот функционира вака; Современата наука прави искази за настани што му претходеле на човекот, на животот воопшто, дури и на формирањето на Земјата. Геолозите датираат фосили на 3,5 милијарди години; астрофизичарите датираат настанот на Универзумот на околу 13,5 милијарди години. Овие искази Меласу ги нарекува „анцестрални” — се однесуваат на реалност што му претходи на самото појавување на човечкиот вид. Тоа што го документира таквата реалност е „архе-фосилот” или „материјалот-фосил” — изотопот чија брзина на радиоактивно распаѓање ја знаеме, светлинската емисија на ѕвезда чиј моментот на нејзиното настанување го пресметуваме.

Прашањето на Меласу е директно: што може да каже корелационистот за вакви искази? Корелационизмот, по дефиниција, тврди дека секое значење е условено од корелацијата мислење-битие. Но анцестралниот исказ експлицитно се однесува на реалност што му претходи на било каков мисловен субјект. Како може корелационистот да го разбере исказот „Универзумот настанал пред 13,5 милијарди години” без да го предаде или да го оневозможи самиот нивен научен статус? Меласу аргументира дека единствените опции на корелационистот се или да го реинтерпретира исказот како „… за нас, сега” (што го прави исказот тривијален и ја уништува неговата научна силa), или да воведе некаков „анцестрален сведок” — Бог-набљудувач кој присуствувал во моментот на Биг Бенгот — што нè враќа во метафизика.

Импликацијата за телото е радикална. Ако корелационизмот не може да прими еден научен исказ за реалноста пред-човекот, тогаш тој не може да прими ниту еден исказ за човечкото тело како биолошки ентитет што има еволутивна, геолошка и космолошка предисторија. Телото на корелационистот е секогаш веќе тело-како-се-доживува, тело-како-се-инскрибира-низ-дискурсот. Биолошкото тело — со неговата ДНК што е три милијарди години стара, со неговите митохондрии што се остатоци од архајски бактерии, со неговите атоми што се ковани во умирачки ѕвезди — е надвор од дофатот на корелационистичкиот регистар. Меласу го предлага спекулативниот материјализам како излез од овој ќорсокак: можеме, тврди тој, да мислиме за реалноста независно од нашата корелациона позиција, и тоа е токму она што науката всушност го прави.

3. Меласу: спекулативен материјализам и нужноста на контингенцијата

Алтернативата што Меласу ја предлага е радикална: единственото нешто што е апсолутно нужно — единственото нешто за кое можеме да имаме сигурно знаење — е дека сите природни закони се контингентни, т.е. дека може да се променат во секој момент без причина. Ова е она што тој го нарекува „принцип на нужноста на контингенцијата”. Спротивно на класичната метафизика, која бара нужни структури или закони во реалноста, Меласу тврди дека самата отсутност на причина за било кој закон е она што е апсолутно. Реалноста не само што е контингентна; нејзината контингентност е нужна, апсолутна, неотклонлива.

Од овој принцип произлегува она што Меласу го нарекува „хипер-хаос” (hyper-chaos) — апсолутно време во кое сè може да се промени, а не само работите што ги набројуваме како можни според моменталните закони. Хипер-хаосот не е само хаотичен во вообичаена смисла; тој е радикално контингентен, можен е секаков пресврт, секаков нов закон, секаква нова реалност. Меласу одбива да го мисли ова како „случајност” во смисла на статистичка веројатност, бидејќи тоа би претпоставило некаква рамка во која контингентноста се мери.

Што значи ова за телото? Тука се случува нешто интересно и проблематично. Меласу тврди дека математички мерливите својства на нештата — она што од Декарт натаму се нарекуваат „примарни квалитети” (големина, форма, движење, маса, временска ситуираност) — се реални својства на нештата по себе, надвор од нашата корелациона позиција. „Секундарните квалитети” — боја, вкус, мирис, текстура како што се доживуваат — се корелациони, но математичкото јадро на објектите е реално.

Телото во оваа рамка е раслоено: постои телото како низа математички мерливи параметри (тежина, температура, биохемиски состави, неурофизиолошки потенцијали) — тоа е реалното тело, телото-по-себе. И постои телото како се доживува (болката, задоволството, чувството на сопственост, сексуалното желение) — тоа е телото-за-нас, корелационото тело. Овој дуализам носи во себе нешто длабоко проблематично за феминистичката и queer-теоретската работа, бидејќи токму квалитативното, доживеaнотo, аффективно тело — телото на болката, задоволството, желбата, родовата дисфорија или евфорија — е она што таа теорија го мобилизирa како политички ресурс. Спекулативниот материјализам го става ова тело во онтолошки секундарна позиција: реално е телото-како-го-мери-науката; доживеаното тело е „само корелационо”.

Ова не значи дека Меласу е непосредно политички непријателски настроен кон феминистичкиот ангажман — но значи дека статусот на телото во неговиот спекулативен материјализам е длабоко отсечен од сето она што го прави телото место на политичка борба. Тоа е цената на излезот од корелационистичкиот круг по неговата формула.

4. Харман: објектно-ориентираниот пристап и flat ontology

Греам Харман (Graham Harman) го развива различен реалистички пристап. Неговата „објектно-ориентирана филозофија” (терминот го воведе во неговата докторска дисертација Tool-Being, 1999, подоцна објавена во 2002) почнува од радикално на Хајдегеровата анализа на алатот. Кај Хајдегер, разликата меѓу алатот „при-рака” (zuhanden) и алатот што го „гледаме” (vorhanden) е епистемолошка — за тоа како човекот се однесува со светот. Харман ја преобмислува оваа разлика како онтолошка: постои фундаментална разлика меѓу објектите како „повлечени” во самите себе и објектите како што се појавуваат во релации (без оглед дали со луѓе или со други објекти).

Тука е првиот клуч на OOO: објектите се повлечени (withdrawn) од било која релација, вклучувајќи ги и нивните релации со други објекти. Чашата на маса не е само збир на нејзините својства, ниту е само збир на нејзините релации со светот; чашата има еден „остаток” — едно скриено битие — што не може да се исцрпи во ниту една релација. Истото важи и за релацијата меѓу човечкиот ум и објектот: умот никогаш не ја опфаќа чашата „целосно”. Но клучниот гест на Харман е тврдењето дека истото важи и за релациите меѓу самите објекти: огнот никогаш не го „опфаќа” памукот целосно кога го гори; огнот пристапува до памукот низ еден тип повлекување, исто како што и човекот пристапува до светот.

Овој гест води до второто клучно тврдење на OOO: flat ontology. Терминот првпат се појавил кај Рој Башкар (како пежоративен термин за критика на емпиризмот), но позитивно значење го стекнува во работата на Мануел Де Ланда (Manuel DeLanda), а потоа особено кај Леви Брајант. Поентата е следна: сите ентитети — луѓе, камења, корпорации, имагинарни ликови, бактерии, националните држави, протони, литературни ликови — постојат на иста онтолошка рамнина. Никое битие не е поприсутно, повистинско, или поважно од другите. Како што Харман самиот тоа го артикулира, „сите објекти се подеднакво објекти, и пред сè, човечките битија не се различни по вид од сите не-човечки битија”.

Импликацијата за телото во OOO е најмалку двосмислена. Од една страна, ова е радикално анти-антропоцентрична позиција: човечкото тело не е привилегирано над било кое друго постоечко. Од друга страна — и тука почнуваат проблемите — телото станува „едно меѓу другите” објекти. Тело, маса, , бактерија: сите имаат ист онтолошки статус. Тука феминистичката и queer-теоријата мора да постават сериозни прашања: ако телото е само „еден објект меѓу другите”, тогаш специфичните политички заложби поврзани со телото — родово насилство, репродуктивни права, расна дискриминација, ableism — стануваат тешки за артикулирање. Тоа не значи дека OOO теоретичарите се против овие политички борби (некои од нив експлицитно се за нив), туку значи дека самиот концептуален апарат не нуди ресурси за нивна онтолошка артикулација.

Третото клучно тврдење на Харман е критиката на она што тој го нарекува „undermining” и „overmining” (поими што не се преведуваат лесно — би се рекло „поткопување” и „надкопување”). Поткопувањето е сведување на објектот на неговите помали составни делови („сите чаши се само агрегати на молекули”), а надкопувањето е сведување на објектот на неговите релации или ефекти („чашата е само пакет од социјални релации, или збир на впечатоци во умот”). Двете операции, тврди Харман, ја уништуваат специфичноста на објектот. Во контекст на телото: поткопување би било сведување на телото на биохемиски процеси, надкопување би било сведување на телото на дискурзивни пракси. Харман инсистира дека телото — како и секој друг објект — има свој автономен онтолошки статус кој не може да се сведе ниту нагоре ниту надолу. Ова, очигледно, има точки на пресек со некои феминистички материјалистички тврдења (на пример, дека биологијата не може да се сведе на култура), но и точки на длабоко несовпаѓање (бидејќи Харман го отфрла токму релациониот вид на онтологија што Барад (Karen Barad) и феминистичкиот нов материјализам го развиваат).

5. Варијанти на OOO: Брајант, Богост, Мортон

OOO не е унифициран проект. По 2009 година, кога Леви Брајант го воведе самиот термин „object-oriented ontology”, се појавија повеќе различни варијанти што заслужуваат одделно разгледување.

Леви Брајант (Levi Bryant) во The Democracy of Objects (2011) развива она што го нарекува „онтикологија” — онтологија во која сите ентитети, вклучувајќи ги и субјектите, се „објекти”. Брајант ја артикулира flat ontology во четири експлицитни тези: прво, не постои ентитет што е поприсутен или повистински од другите; второ, не постои „свет” или „универзум” како супер-објект што ги опфаќа сите други; трето, релацијата субјект-објект не е привилегирана над релациите меѓу објектите; четврто, сите ентитети се на еднаква онтолошка рамнина. Задниот ефект е „антроподецентризам” — деценрирање на човекот од онтолошки центар.

Брајантовата позиција има интересни импликации за телото. Од една страна, тој инсистира дека и субјектите се објекти — што значи дека и телата се објекти. Од друга страна, неговата онтологија подоцна (особено во Onto-Cartography, 2014) еволуира во „машинска онтологија” во која битието е составено само од машини и процеси. Телото станува „биолошка машина” — една машина меѓу мноштвото машини. Импликацијата е радикална: нема онтолошка разлика меѓу човечкото тело, бактеријата, компјутерот, корпорацијата, и атомската централа. Сите се машини. Ова е продуктивно за анализирање на инфраструктурни и техноeкологиски релации, но проблематично за политичка работа што се фокусира на специфичното искуство на човечкото тело.

Иан Богост (Ian Bogost) во Alien Phenomenology, or What It’s Like to Be a Thing (2012) ги вади импликациите на OOO во естетски и експериментален правец. Тој се обидува да ја опише „феноменологијата” на не-човечките објекти: што е тоа „да се биде тостер”, „да се биде микрочип”, „да се биде водород”. Богост признава дека ова не може да се направи целосно — но тврди дека самиот напор за приближување до не-човечкото искуство е концептуално продуктивен. За телото, импликацијата е дека човечкото тело е само едно од можните „феноменолошки модусa” во еден свет полн со други (нечитливи за нас) феноменологии. Тоа е сродно со Меласу преку отстапувањето од антропоцентричниот привилегиум, но и многу различно — Богост е помалку математички ригорозен и повеќе уметнички ориентиран.

Тимоти Мортон (Timothy Morton) е најзначаjниот OOO мислител за прашањето на телото и еколошкото мислење. Во Hyperobjects: Philosophy and Ecology after the End of the World (2013), Мортон го воведува концептот на „хиперобјекти” — објекти што се толку масивно распределени во време и простор што индивидуалното човечко тело не може да ги опфати. Глобалното затоплување, радиоактивниот плутониум (со полу-живот од 24.100 години), стиропор, еволуцијата, климата — сите се хиперобјекти.

Мортон ги наведува пет карактеристики на хиперобјектите. Viscous (лепливи): хиперобјектите се прилепуваат на сè што ќе допрат — обидот да се избегне глобалното затоплување само го прилепува телото поцврсто на него. Molten (стопени): хиперобјектите ги поништуваат вообичаените идеи за фиксиран простор-време. Nonlocal (нелокални): хиперобјектот не може да се локализира на одредено место — глобалното затоплување не „е” во еден ураган, иако се манифестира во него. Phased (фазни): тие постојат во повеќедимензионален простор што го преминува нашето сетилно искуство. Interobjective (меѓу-објектни): тие се произведуваат низ интеракции меѓу мноштво други објекти.

Импликацијата за телото е длабока и продуктивна. Човечкото тело не може да го „доживее” глобалното затоплување како такво — може само да доживее негови локални манифестации (топол ден, поплава, шумски пожар). Но самото тело — со неговата белодробна функција, со неговата хипоталамусна терморегулација, со неговата имунолошка реакција на нови патогени — е секогаш веќе пресечено од хиперобјектите. Ракот на белите дробови од загадениот воздух, токсините во грудното млеко, микропластиките во крвта — телото е поле во кое хиперобјектите се впишуваат на нивото на клетката. Мортоновиот OOO тука се приближува до транс-телесноста на Стејси Алајмо (Stacy Alaimo) од новиот материјализам, со разликата што Мортон инсистира на повлечената автономија на хиперобјектот, додека Алајмо ги мисли потоците како интра-активни. Двете теории нудат концептуални алатки за политичка анализа на телото во антропоценот, но од различни онтолошки позиции.

6. Брасие: трансцендентален нихилизам и критика на flat ontology

Реј Брасие (Ray Brassier) е најрадикалниот, и можеби најнепопустливо последователен, од сите спекулативни реалисти. Иронично, тој е и оној кој најексплицитно се дистанцирал од самиот термин „спекулативен реализам” — во едно интервју го нарекува „singularly unhelpful” — и кој одби да биде асоцииран со OOO. Неговата позиција, разработена во Nihil Unbound: Enlightenment and Extinction (2007), е „трансцендентален нихилизам” или „трансцендентален реализам”.

Базата на Брасиеовиот аргумент е следната. Просветителството воведе еден концептуален процес — научното објаснување на реалноста — чија логика не може да се запре кога ни е неудобно. Науката нè објаснува нас самите, нашиот ум, нашата свест, нашата субјективност, нашите тела, преку каузални процеси кои не нè привилегираат. Конечниот хоризонт на ова е истребувањето: космолошките сценарија на топлинската смрт на универзумот покажуваат дека евентуално секоја мисла, секое значење, секој субјект ќе биде поништен. Брасие тврди дека ова не е причина за резигнација или меланхолија, туку токму спротивното: тоа е она што го прави мислењето автентично, во смисла дека мислењето мора да го прифати своето сопствено непостоење како услов на можност. Нихилизмот не е проблем што треба да се реши; тој е „спекулативна можност” што го ослободува мислењето од терминот на човечкиот опстанок.

Брасие во неговото предавање „Deleveling: Against ‘Flat Ontologies'” (објавено во After the ‘Speculative Turn’ уредено од Колозова и Џој, 2016) ги разби четирите тези на Брајантовиот flat ontology. Тој не ги одбива сите тези — некои ги задржува, со изменa — но темелно ја критикува идејата дека сите ентитети постојат на еднаква онтолошка рамнина.

Конкретно, Брасие тврди дека рамната онтологија предалеку оди во отфрлањето на епистемолошките дистинкции. Не сите начини на постоење се исти. Има разлика меѓу тоа како постои кварк, како постои Ентерпрајз, како постои сонувано битие, и како постои човечко тело. Овие разлики не се само разлики во „степени” туку онтолошки разлики во вид. Брасиеовата позиција е стратифицирана — соогласна со нешто блиско до критичкиот реализам на Башкар, во кој постојат различни нивоа на реалност (физичко, биолошко, психолошко, социјално) што имаат различни онтолошки својства.

Каде стои телото во оваа рамка? За Брасие, телото е истовремено биолошки систем (со свои закони на самоодржување), невронски систем (произведувач на свеста), и феноменолошки субјект (доживуван од внатре). Но клучно за Брасие е тоа што „манифесtната слика” на телото — телото како што се доживува — мора да се сведе на „научната слика” на телото — телото како што е опишано од био-науките. Ова е она што Вилфрид Селарс (Wilfrid Sellars) го нарекуваше дистинкцијата меѓу manifest и scientific image. Брасие инсистира дека реалното тело е научното тело; а доживеаното тело — болка, задоволство, желба, страв — е „слика на сликата”, едно конструирано неуролошки представување. Ова не значи дека доживеаното не постои; значи дека неговото онтолошко место е помалку фундаментално од она на материјалните процеси што го произведуваат.

За феминистичка и queer-теорија, Брасиеовата позиција е едновремено провокативна и проблематична. Провокативна е затоа што нуди најрадикалното расцутование на хуманистичкиот привилегиум: ако дури и самиот доживеан субјект е „слика”, тогаш феминистичката критика на машкиот универзалистички субјект го добива онтолошкиот резон — нема ниту еден „субјект” во интегрална смисла, машки или женски. Проблематична е затоа што самата редукција на телото на научната слика ризикува да го отстрани токму она што феминистичката теорија го извојуваше: телото како место на историски, политички, и афективен залог. Ако телото е „во крајна линија” само збир на неурони и хормонски циклуси, што останува за политичка работа?

7. Колозова: телото во болка и спекулативниот реализам

Катерина Колозова (Katerina Kolozova) нуди можеби напродуктивната феминистичка интервенција во полето на спекулативниот реализам. Македонска теоретичарка, член на Меѓународната организација за нон-филозофија, Колозова ги мобилизира спекулативниот реализам, нон-стандардната филозофија на Франсоа Ларуел (François Laruelle), и материјалистичкиот феминизам за да ја преобмисли политиката на тело. Нејзините клучни книги — Cut of the Real: Subjectivity in Poststructuralist Philosophy (2014), Toward a Radical Metaphysics of Socialism (2015), и The Lived Revolution: Solidarity with the Body in Pain as the New Political Universal (2016) — ги разработуваат овие интервенции.

Колозова заедно со Ајлин Џој (Eileen A. Joy) го уреди и зборникот After the ‘Speculative Turn’: Realism, Philosophy, and Feminism (2016), важна интервенција против она што во полето стана познато како „sausage fest” — фактот дека спекулативниот реализам и OOO се идентификувани со четворица машки филозофи (Меласу, Брасие, Харман, Грант). Зборникот собира текстови од Нина Пауер (Nina Power), Џоан Копјек (Joan Copjec), Марина Гржиниќ (Marina Gržinić), Патрицијa Тицинета Клаф (Patricia Ticineto Clough), Михаел О’Рурк (Michael O’Rourke) и други, со цел да се покаже дека спекулативниот пресврт може и треба да се чита и низ феминистичка и queer-перспектива.

Поентата на Колозова е концептуално прецизна. Во Cut of the Real, таа критикува специфичен догматизам на постструктуралистичкиот феминизам — неговото симптоматско отфрлање на „реалното” и „едното”. Постструктуралистичката (феминистичка) теорија го гледа субјектот како чисто лингвистичка категорија, како секогаш веќе можност, како секогаш веќе нефиксиран и флуктуирачки, како безгранична дискурзивност, и како конститутивно отсечен од инстанцата на реалното. Колозова не сака да се врати на есенцијалистички феминизам — но тврди дека целосното отфрлање на „реалното” остава феминистичката теорија без онтолошка котва за политичка работа.

Тука ѝ доаѓа на помош Ларуеловата нон-филозофија. Ларуел разви позиција во која „реалното” не е филозофски конструкт, туку иманенција што и претходи на сите филозофски конструкти. Реалното не може да се „мисли” во класична смисла; тоа може само да се препознае како она што секогаш веќе е таму, како она што не дозволува да биде сведено на знаење за него. Колозова ова го применува на тело: реалното на телото — конкретно, телото во болка — е оној последен онтолошки слој што не може да се сведе на дискурс, ниту на културен конструкт.

Во The Lived Revolution, Колозова ова го развива во политичка теорија. Таа предлага „солидарност со телото во болка” како нов политички универзализам. Поентата е тактички брилијантна. Постмодерниот феминизам и queer-теоријата го отфрлија универзализмот како прикриен партикуларизам (машки, бел, западен). Но со тоа го остави политичкиот терен фрагментиран, без основа за широка солидарност. Колозова предлага дека телото во болка — телото на работничката, телото на мигрантката, телото на расно или родово насилие, телото на животното во кланица — нуди реална основа за солидарност што не е сведлива на културна категорија. Болката е реална. Не е дискурс. И токму затоа може да биде онтолошка котва за политичко поврзување.

Импликацијата за статусот на телото е интересна. Кај Колозова, телото е едновремено и онтолошки сериозно (тоа е „реалното” во Ларуеловска смисла) и политички сериозно (тоа е основа на солидарност). Тоа не е нешто меѓу безбројните „објекти” на flat ontology, ниту е сведено на „научната слика” како кај Брасие. Тоа е специфично место на средба меѓу материјалноста и значењето — место кое не е реduциблено на ниту еден од овие регистри. Колозова, така, нуди реалистички пристап во кој телото не се губи, туку се повторно центрира — но не во хуманистичка смисла, туку како страдачко тело.

8. Башкар: критичкиот реализам и стратифицираната онтологија

Рој Башкар (Roy Bhaskar, 1944–2014) разви позиција — критички реализам — која му претходи на спекулативниот реализам со повеќе од триесет години. Неговата клучна книга A Realist Theory of Science (1975) воведе онтолошка рамка што многу од дилемите на спекулативниот реализам ги избегнува. Иронично, токму Башкар е оној кој првпат го употреби терминот „flat ontology” — но како пежоративен термин, како критика на емпиристичките филозофии на науката кои сè го сведуваа на нивото на емпиричкото набљудување.

Башкаровата позиција е стратифицирана онтологија: реалноста е составена од повеќе нивоа што се меѓусебно зависни но не сведливи едно на друго. Тој воведува троен дистинкција меѓу:

Прво, реалното (the real) — нивото на сили, тенденции, генеративни механизми што постојат независно од дали се актуализираат. Гравитациониот закон постои дури и кога не се манифестира во конкретен паѓачки објект.

Второ, актуелното (the actual) — нивото на настани што се актуализираат како резултат на сили во специфични конфигурации. Конкретниот паднат објект е актуелен настан.

Трето, емпириското (the empirical) — нивото на тоа што е директно набљудувано. Нашата перцепција на објектот што паѓа е емпириско искуство.

Башкар ги критикува сите филозофии — позитивистички, постпозитивистички, феноменолошки — кои го сведуваат реалното на актуелното, или актуелното на емпириското. Спекулативните реалисти, особено OOO, тој би ги критикувал за нивно отфрлање на стратификацијата: со тврдењето дека сите ентитети се на иста онтолошка рамнина, тие ја губат структурната длабочина на реалноста.

Стратификацијата има директни импликации за статусот на телото. Кај Башкар, телото е истовремено и физичко (на нивото на физиката), и хемиско (на нивото на биохемијата), и биолошко (на нивото на клеточните и органските процеси), и психичко (на нивото на свеста и афектот), и социјално (на нивото на интеракции и институции). Секое од овие нивоа има свои сопствени генеративни механизми и закони што не можат да се сведат на пониските нивоа. Биолошкото не е „само” физичко плус сложеност; тоа има свои емергентни својства. Психичкото не е „само” биолошко; тоа има свои сопствени структури. Социјалното не е „само” агрегат на психички индивидуи; тоа има свои сопствени институционални механизми.

Стратифицираната онтологија на Башкар нуди концептуална рамка за феминистичка и queer-теоретска работа што не мора да го жртвува телото за реализмот. Може да се тврди дека биолошкото тело има свои реални својства (хромосоми, хормони, репродуктивни системи) — без да се тврди дека родот е сведлив на тие својства. Психичкото и социјалното ниво се реални нивоа на сопствено пра-вило, со свои сопствени каузални моќи. Транс-родовиот идентитет, на пример, може да се мисли како реален феномен на психичкото и социјалното ниво, без да се мора да се сведува на биолошките слоеви, и без да се мора да биде „само” дискурзивен конструкт.

Тука Башкар нуди концептуални алатки што се блиски до некои елементи на новиот материјализам и постхуманизмот, но без нивните проблеми со рамната онтологија или со целосното распуштање на категориите. Можеби затоа критичкиот реализам тешко добива внимание во спекулативно-реалистичките дискусии: тој покажува дека многу од нивните иновации можеа да се направат со постарите ресурси на критичкиот реализам, и тоа со помалку преголеми тврдења.

9. Прашањето за телото: каде губи и каде добива

Сега можеме да ги обединиме линиите на расудување. Во кој од овие реалистички проекти телото го губи својот политички и теоретски залог, и во кој го задржува или дури добива нова артикулација?

Во спекулативниот материјализам на Меласу, телото губи доста. Низ редукцијата на „реалното” на математички мерливите примарни квалитети, доживеаното тело — тело на афект, желба, болка, задоволство, родова дисфорија или евфорија — го добива онтолошки секундарен статус. Тоа е „корелационо” — а корелационото е она што Меласу го критикува. Резултатот е дека спекулативниот материјализам, и покрај неговата концептуална моќ против корелационизмот, ризикува да ја репродуцира картезијанската поделба меѓу res extensa и res cogitans на ново ниво.

Во објектно-ориентираната онтологија на Харман, телото губи на поразличен начин. Низ flat ontology, телото станува „еден објект меѓу многуте” — со сите политички импликации што тоа ги носи. Кога рудник, корпорација, и ракот на работничката се сите подеднакво „објекти”, способноста да се артикулира специфично политичкото тежиште на работничкото тело е значително редуцирана. OOO не е политички индиферентен (Харман и Брајант имаат свои политички ангажмани) но самата рамка не нуди ресурси за специфично-телесна политика.

Кај Мортон, со хиперобјектите, телото добива нешто неочекувано: нова артикулација во еколошки контекст. Хиперобјектите ни го покажуваат телото како поле во кое планетарни процеси (глобално затоплување, токсичност, мрежи на болести) се впишуваат на ниво на клетка. Ова не е само концептуално продуктивно — тоа е политички мобилизирачко за климатска и здравствена работа. Тука телото добива онтологија на проток и инфилтрација, многу блиска до Алајмовата транс-телесност, само од друга метафизичка позиција.

Кај Брасие, телото губи можеби најрадикално. Низ редукцијата на доживеаното тело на „манифестна слика” што во крајна линија се сведува на „научна слика”, сето она што феминистичката теорија го изградила околу телото — болката, задоволството, желбата, родот — станува едно конструирано неуролошко представување. Ова е филозофски конзистентно, но политички разоружувачко: ако телото е „во крајна линија” само невронски процеси, политиката на телото мора да се прави на нивото на тие процеси, а не на нивото на доживеaно искуство.

Кај Колозова, телото добива. Низ комбинацијата на спекулативен реализам и нон-филозофија на Ларуел, „реалното на телото” — особено телото во болка — станува онтолошка котва за политички универзализам. Тоа е реалистичка позиција што не го жртвува телото за реализмот, туку обратно: користи реализам за да го врати телото во политичкиот центар. Ова е, можеби, најпродуктивната спекулативно-реалистичка артикулација на телото.

Кај Башкар, телото добива стабилна онтолошка артикулација низ стратификацијата. Не сè е „исто на иста рамнина”, туку постојат различни нивоа на реалност што имаат различни својства. Телото е физичко, биолошко, психичко, социјално — секое ниво е реално, ниту едно не е сведливо на друго. Ова нуди концептуален апарат за феминистичка работа што може да тврди и дека биолошкото тело има реални својства, и дека родот не е сведлив на нив.

10. Критики: феминистички, queer и политички пресврти

Спекулативниот реализам и OOO привлекоа значајни критики, особено од феминистичка и queer-теоретска перспектива. Овие критики не се само „надворешни” — тие потекнуваат и од внатре во полето.

Прв и најексплицитен е тоа што во спекулативно-реалистичките кругови се нарекуваше „sausage fest” — критика дека полето е доминирано од машки филозофи и репродуцира токму онаа машка хегемонија што феминистичката филозофија децении ја критикувала. Михаел О’Рурк во неговиот клучен есеј „Girls Welcome!!!: Speculative Realism, Object-Oriented Ontology, and Queer Theory” (2011, прередакција во After the ‘Speculative Turn’ 2016) ја разработува оваа критика. Тој забележува дека и во раните денови на queer-теоријата постоеше „star system” — мал број машки имиња што го репрезентираа полето. Истото се случи и со SR/OOO, каде четворица „коњаници на филозофикусот” (Меласу, Харман, Брасие, Грант) станаа метоним за целиот проект.

Но поентата на О’Рурк не е само да го критикува полот на полето. Неговиот аргумент е дека спекулативниот реализам и OOO веќе имплицитно се занимаваат со queer-проблематика, и дека експлицитно отворање кон queer-теоријата би било плоден насока. Тимоти Мортон во „Queer Ecology” (2010) почна да го прави тоа: тој експлицитно ги поврза еколошкото мислење и queer-теоријата против „хетеронормативната” организам-фантазија. Целта е она што Мортон го нарекува „Frankensteinian meme splice” — креативно споjување на два теоретски проекти што наизглед се некомпатибилни.

Втора критика е онаа за неполитичкиот карактер на спекулативниот реализам. Овој аргумент е најексплицитно артикулиран од марксистички и пост-марксистички теоретичари. Спекулативниот реализам, со неговиот фокус на онтолошки прашања и неговата апстракција од конкретни историски и социјални анализи, ризикува политичка стерилност. Телото во OOO рамка станува тешко да се поврзе со политика на класа, раса, и род. Колозова ова го одбива со нејзиното користење на спекулативниот реализам за политичка работа — но оваа критика останува валидна за главната струја на полето.

Трета критика, е онаа на Брасие против „flat ontology”. Како што видовме, Брасие тврди дека рамната онтологија ризикува да ги изгуби стратификациите што се потребни за реална анализа. Иако Брасие не е самиот феминист или queer-теоретичар, неговата критика е концептуално сродна со феминистичката: и двете тврдат дека потребно е да се задржат онтолошки разлики за да се води политичка работа.

Четврта критика, доаѓа од критичкиот реализам. Марк Кариган (Mark Carrigan) и Даглас Порпора (Douglas Porpora) во Post-Human Futures (2021) тврдат дека многу од спекулативно-реалистичките тврдења всушност потекнуваат од раните ангажамни во критичкиот реализам, без признанија. Башкаровата стратифицирана онтологија нуди многу од иновациите што OOO и спекулативниот материјализам ги тврдат како свои, и со помалку преголеми концептуални проблеми. Оваа критика е особено релевантна за прашањето на телото: критичкиот реализам нуди стабилна рамка за мислење на телото на повеќе нивоа без жртвување на ниту едно ниво за друго.

Петта критика, можеби најрадикална, доаѓа од пост-колонијална перспектива. Некои критики (Зекија Иман Џексон, Сандра Хардинг) забележуваат дека спекулативниот реализам и OOO, со нивниот фокус на прашањата на „реалното отаде човекот”, често ги репродуцираат имплицитно западни и евроцентрични концепции на „човекот”. Кога OOO тврди дека „треба да се излезе од антропоцентризмот”, прашањето е: чиј антропоцентризам? Многу онтологии веќе работат со повеќе-видски рамки, со субјектност на не-човекот, со порозна граница меѓу човекот и средината. Спекулативниот реализам понекогаш ја заобиколува оваа предисторија и претставува своите тврдења како радикално нови, кога тие се поодамна постоечки во не-западните мисловни традиции.

11. Заклучок: што може и што не може реализмот да даде за телото

Обновата на реализмот во последните дваесет години е значајна и продуктивна, но за прашањето на статусот на телото нуди парадоксални резултати. Од една страна, реалистичките проекти ја испратија феминистичката и queer-теоријата во една продуктивна криза. Тие покажаа дека постструктуралистичкиот фокус на дискурс и значење ги остави неколку онтолошки слоеви недоволно мислени: материјалноста на телото, не-човечките агенти, планетарните процеси. Од друга страна, многу од овие проекти — особено Меласу и главната струја на OOO — ризикуваат да го жртвуваат токму она што феминистичката теорија со толку труд го извојувала: телото како место на политички, афективен, и историски залог.

Може да се сумираат шест клучни ставови за статусот на телото во овие проекти. Прво, корелационистичката критика на Меласу е концептуално моќна, но нејзиниот спекулативен материјалистички алтернатива телото го сведува на негови „примарни квалитети”, испраќајќи го доживеаното тело во онтолошки секундарна позиција. Второ, flat ontology во OOO го прави телото „еден објект меѓу другите”, што е радикално анти-антропоцентрично, но и политички разоружувачко за специфично-телесна политика. Трето, Мортоновите хиперобјекти отвораат концептуален простор за мислење на телото како поле во кое планетарни процеси се впишуваат — продуктивна точка на пресек со новиот материјализам. Четврто, Брасиеовата редукција на доживеаното тело на „манифесна слика” е филозофски конзистентна, но политички тешко применлива. Петто, Колозовата комбинација на спекулативен реализам, нон-филозофија и феминизам нуди најпродуктивна артикулација: реалистичка позиција во која „телото во болка” станува онтолошка котва за политички универзализам. Шесто, Башкаровиот критички реализам нуди стратифицирана онтологија во која телото има стабилно место на повеќе нивоа без сведување.

Што може реализмот да даде за статусот на телото? Прво, концептуални алатки против чисто културно-конструктивистичкиот пристап што го отфрла биолошкото и материјалното. Реализмот вели: телото има реални својства, не е само дискурс. Второ, рамка за мислење на еколошките врски на телото со планетарните процеси — особено преку Мортоновите хиперобјекти. Трето, можност за политички универзализам што не е сведлив на културна категорија — преку Колозова –  „солидарност со телото во болка”. Четврто, концептуален апарат за анализирање на стратификацијата на реалноста — преку Башкаровиот критички реализам.

Што не може реализмот да даде? Прво, не може да го замени феминистичкиот нов материјализам и постхуманизмот во нивниот фокус на телото како перформативно произведена, агенцијална, релациона конфигурација. Реализмот, особено во неговите спекулативни и објектно-ориентирани форми, ризикува да се врати на статични онтологии каде телото е „еден објект”. Второ, не може да го замени дискурзивно-аналитичкиот регистар за анализирање на тоа како моќта се впишува низ дискурси во телото — корелационистичката критика на Меласу е премоќна за тоа, но феминистичката теорија ги изградила неопходните алатки во овој регистар, и нивното отфрлање би било регресивно. Трето, не може да обезбеди готов рецепт за политичка работа: реализмот, како и постхуманизмот, е работа во прогрес.

За тековната теоретска работа на пресекот на gender теоријата, AI етиката и педагогијата, реализмот нуди селективни ресурси. Стратифицираната онтологија на Башкар може да даде концептуална основа за мислење на образованието како интеракција меѓу повеќе нивоа на реалност — биолошко, психичко, социјално, технолошко. Колозовата „солидарност со телото во болка” може да биде политичка котва за работа против насилство и експлоатација. Мортоновите хиперобјекти може да отворат начини за мислење на климатската и био-технолошката испреплетеност на телото. Но за разбирање на телото како место на агенција, на родова и сексуална перформативност, на интра-активна материјализација — потребни се ресурсите на новиот материјализам и постхуманизмот, што овој преглед само ги дополнува, не ги заменува.

Во крајна линија, реализмот не нуди едно решение за прашањето на статусот на телото; тој нуди мноштво позиции, секоја со свои предности и проблеми. Од сите нив, интервенција на Колозова е можеби најпродуктивна за феминистичка и queer-работа: таа покажува дека реализмот не мора да биде против феминизмот, и дека самиот феминизам може да добие концептуална длабочина од реалистичките ресурси, доколку се мобилизираат критички. Тоа е работа на бесконечна реартикулација, не на финален одговор.

Библиографија

Bhaskar, Roy. (1975) 2008. A Realist Theory of Science. London: Routledge.

Bhaskar, Roy. (1979) 2015. The Possibility of Naturalism: A Philosophical Critique of the Contemporary Human Sciences. London: Routledge.

Bhaskar, Roy. 2020. „Critical Realism and the Ontology of Persons.” Journal of Critical Realism 19 (2): 113–119.

Bogost, Ian. 2012. Alien Phenomenology, or What It’s Like to Be a Thing. Minneapolis: University of Minnesota Press.

Brassier, Ray. 2007. Nihil Unbound: Enlightenment and Extinction. Basingstoke: Palgrave Macmillan.

Brassier, Ray. 2016. „Deleveling: Against ‘Flat Ontologies’.” In Under Influence – Philosophical Festival Drongo (2014), edited by Channa van Dijk, Eva van der Graaf, Michiel den Haan, Rosa de Jong, Christiaan Roodenburg, Daan Roovers, and Ties van Gemert, 64–80. Amsterdam: Omnia.

Bryant, Levi R. 2011. The Democracy of Objects. Ann Arbor: Open Humanities Press.

Bryant, Levi R. 2014. Onto-Cartography: An Ontology of Machines and Media. Edinburgh: Edinburgh University Press.

Bryant, Levi, Nick Srnicek, and Graham Harman, eds. 2011. The Speculative Turn: Continental Materialism and Realism. Melbourne: re.press.

Carrigan, Mark, and Douglas V. Porpora, eds. 2021. Post-Human Futures: Human Enhancement, Artificial Intelligence and Social Theory. London: Routledge.

DeLanda, Manuel. 2002. Intensive Science and Virtual Philosophy. London: Continuum.

Gratton, Peter. 2014. Speculative Realism: Problems and Prospects. London: Bloomsbury.

Harman, Graham. 2002. Tool-Being: Heidegger and the Metaphysics of Objects. Chicago: Open Court.

Harman, Graham. 2018. Object-Oriented Ontology: A New Theory of Everything. London: Pelican.

Kolozova, Katerina. 2014. Cut of the Real: Subjectivity in Poststructuralist Philosophy. New York: Columbia University Press.

Kolozova, Katerina. 2015. Toward a Radical Metaphysics of Socialism: Marx and Laruelle. Brooklyn: punctum books.

Kolozova, Katerina. 2016. The Lived Revolution: Solidarity with the Body in Pain as the New Political Universal. Skopje: Institute of Social Sciences and Humanities.

Kolozova, Katerina, and Eileen A. Joy, eds. 2016. After the ‘Speculative Turn’: Realism, Philosophy, and Feminism. Brooklyn: punctum books.

Laruelle, François. 2013. Principles of Non-Philosophy. Translated by Nicola Rubczak and Anthony Paul Smith. London: Bloomsbury.

Meillassoux, Quentin. 2008. After Finitude: An Essay on the Necessity of Contingency. Translated by Ray Brassier. London: Continuum.

Morton, Timothy. 2010. „Queer Ecology.” PMLA 125 (2): 273–282.

Morton, Timothy. 2013. Hyperobjects: Philosophy and Ecology after the End of the World. Minneapolis: University of Minnesota Press.

O’Rourke, Michael. 2011. „’Girls Welcome!!!’: Speculative Realism, Object-Oriented Ontology, and Queer Theory.” Speculations II : 275–312.

Sellars, Wilfrid. 1963. „Philosophy and the Scientific Image of Man.” In Science, Perception and Reality, 1–40. London: Routledge & Kegan Paul.

Shaviro, Steven. 2014. The Universe of Things: On Speculative Realism. Minneapolis: University of Minnesota Press.