доц. д-р Стефан Васев

Институт за родови студии

Апстракт

Современите технолошки и биополитички трансформации го доведуваат во прашање не само класичниот антрополошки поим за човекот, туку и категориите на родот, сексуалноста и телесноста кои тој поим имплицитно ги нормираше. Постхуманистичкото поле во последните три децении се оформи како хетерогено поле во кое се преплетуваат меѓусебно несводливи проекти, трансхуманистички, критичкo- феминистички и постантропоцентрички. Овој труд воспоставува наративно читање на постхуманистичкото поле низ призмата на перформативноста на родот, разбрана не како супстантивна теза туку како методолошка точка однадвор. Перформативноста, развиена кај Џудит Батлер, Лус Иригарај, Иви Кософски Седгвик и Дона Харавеј, се операционализира како диференцијален оператор – алатка која, кога се применува врз постхуманистичкото поле, произведува корисни диференцијации меѓу проектите. Се аргументира дека различните постхуманистички позиции даваат структурно различни одговори на прашањето за конститутивната нестабилност на родовата субјективност и дека тие одговори формираат структурирано поле, не хомогено.

Клучни зборови: постхуманизам; квир теорија; феминистичка епистемологија; перформативност; трансхуманизам; постантропоцентризам.

Вовед

Терминот „постхуманизам“ во последните три децении се консолидираше како ознака за теоретско поле кое перформативно најавува концептуална новост, додека во исто време ја репродуцира сопствената внатрешна дискурзивна амбиваленција. Францеска Феррандо во Philosophical Posthumanism (2019) идентификува најмалку шест различни теориски проекти кои се означуваат со сродни поими: трансхуманизам, постхуманизам во потесна (критичка филозофска) смисла, антихуманизам, метахуманизам, нов материјализам и постантропоцентризам. Постхуманизмот е поим во кој се препознаваат различни автори со меѓусебно отпорни на поедноставување теориски, методолошки и политички претпоставки.

Оваа состојба не е само терминолошка. Таа произведува конкретни аналитички и политички последици, особено за квир и феминистичкото мислење. Кога Роси Браидоти во The Posthuman (2013) артикулира позиција која ги наследува Делез, Спиноза, феминистичката епистемологија и постколонијалната критика, нејзината работа во ништо не се совпаѓа со трансхуманистичкиот проект кај Ник Бостром (Superintelligence, 2014). Двата проекти се сместени под истата ознака, но нивните основни претпоставки за тоа што е субјектот, што е родот?, и што од нив треба да настане се дијаметрално спротивни. Сепак, секундарната литература често ги набројува заедно, како да се различни ноти на ист акорд.

Следствено на тоа, слични конфузии се појавуваат и на други места, адиционално кај Дона Харавеј, чиј „Манифест за киборгот“ (1985) денес се чита како конститутивен текст и на постхуманистичката и на квир-феминистичката мисла, во подоцнежните дела експлицитно го одбива самиот термин „постхуман“. Џудит Батлер, чија Gender Trouble (1990) ги преобрази феминистичките теории за родот, ретко се чита како постхуманистка, иако нејзиниот поим за перформативност има длабоки структурни сродства со постантропоцентричните теории. Кога говориме за „постхуманизам“ не специфицирајќи на кој од овие проекти мислиме, ризикуваме да претпоставиме консензус таму каде што не постои.

Овој труд предлага методолошки одговор. Не уште една класификација однатре, ниту нова дефиниција, туку аналитичка точка која ќе овозможи мапирање на разликите меѓу различните проекти преку специфично прашање, односно прашањето за перформативната, конститутивно нестабилна структура на родовата субјективност и сексуалноста, воопшто. Тезата гласи: корисно е да се чита постхуманистичкото поле низ призмата на перформативноста на родот. Не се тврди дека перформативноста е вистината за субјектот што постхуманистите ја пропуштаат; се тврди дека поимот за перформативноста, кога ќе се операционализира како диференцијален оператор, произведува корисни диференцијации, разделувања што инаку остануваат замаглени и сродства што инаку остануваат непрепознаени.

I. Перформативноста на родот како методолошки поим

Поимот за перформативноста на родот има корени во преплетот меѓу пост-структуралистичката теорија, говорно-актуалистичката филозофија на јазикот и феминистичката епистемологија на доцните 1980-ти и 1990-ти години. Иако централните авторки Батлер, Иригарај, Седгвик и Харавеј го операционализираат на различни начини, нивните позиции споделуваат структурно јадро: родовата субјективност не е завршено суштество чија внатрешна суштина се изразува низ однесување, туку резултат на постојано повторувачка перформативна работа која нема предсубјективен извор. Родот не е она што субјектот е, туку она што субјектот прави  и во таа продукција нема стабилна точка на завршеност.

Батлер, во Gender Trouble (1990) и Bodies That Matter (1993), ја изразува тезата преку поимот за перформативноста. Преземајќи ја работата на Џејн Остин и пренасочувајќи ја преку Деридиното читање на иретеративноста, Батлер тврди дека родот се произведува низ повторување на нормирани телесни, говорни и афективни акти кои создаваат привид на внатрешна, суштинска родова идентичност. Тој привид е политички ефикасен, тој ги структурира институциите, законите, секојдневните интеракции, но онтолошки нестабилен. Перформативната структура подразбира дека секое повторување содржи можност за промашен, искривен или расквирен повтор; родот не може никогаш да биде апсолутно репродуциран, и токму таа неуспешност е политички продуктивната отвореност на категоријата.

Од друга стртана, Ив Кософски Сеџвик, во Epistemology of the Closet (1990), постулира сличната структурна тема преку анализа на хомо/хетеро дихотомијата како конститутивна за модерната западна култура. Хетеросексуалноста како норма не е природна состојба туку постојано произведена конфигурација која бара постојана работа на исклучување, замолчување и категориска регулација. Иригарај, во Speculum of the Other Woman (1974), истовремено поставува уште една верзија: целата западна филозофска традиција е изградена на специфична фалогоцентрична економија во која жената функционира како огледало за машкиот субјект. Жената не е „другата“ половина на бинарната родова поделба; таа е негативот низ кој таа поделба станува можна.

Следствено на тоа, Дона Харавеј, во „Cyborg Manifesto“ (1985), уште поексплицитно ги поврзува овие линии со прашањата на технологијата, природата и видот. Киборгот е фигура на хибридност, односно спој на органско и технолошко, на човечко и нечовечко која ги уништува сите дотогашни граници на западниот мит за чистотата на категориите. Кога Харавеј пишува дека „подобро би била киборг отколку божица“, таа прокламира позиција која е истовремено феминистичка, материјалистичка и постхуманистичка. И тоа во длабока смисла е перформативна теза: идентитетот не е она што се открива, туку она што се произведува низ специфични технолошки, политички и афективни асамблажи.

Заедничко за овие позиции е она што може да се именува како конститутивна перформативност. „Конститутивна“ значи дека перформативноста не е акциденталeн квалитет на родот туку дефинирачка карактеристика; родот постои само низ постојаната перформативна работа. „Перформативност“ не значи актерство во театарска смисла; таа значи структурна продукција низ повторување која создава ефекти на природност и неопходност.

Тука се отвора методолошкиот потенцијал на поимот. Кога се мисли како тврдење за родот, тој е содржински и може да се прифати или отфрли. Но поимот може да се мисли и поинаку, како прашање што се упатува кон секој теориски проект кој зборува за човекот, родот или сексуалноста. Прашањето гласи: каква позиција се зазема спрема структурата на перформативната продукција на субјектот? Се прифаќа како реално и продуктивно? Се затвора во утопија на стабилна, оптимизирана идентичност? Се радикализира во насока што не е предвидена во оригиналните квир-феминистички формулации? Како прашање, поимот за перформативноста престанува да биде филозофска позиција и станува диференцијален оператор – алатка која, кога ќе се примени врз материјал, произведува разлики во тој материјал.

II. Трансхуманизмот: затворање на родот во оптимизација

Кога диференцијалниот оператор на перформативноста ќе се примени врз трансхуманистичкиот проект, кои се појавува во теоретскиот корпус кај Бостром (Superintelligence, 2014), Курцвајл (The Singularity Is Near, 2005) и во основополагачките текстови на Humanity+ каде се добива неочекуван резултат. Трансхуманизмот, кој по својата ознака се претставува како „пост-човечки“, при поблизок поглед се покажува како најрадикално хиперхуманистички проект на современата теориска сцена. Тој не го напушта родово маркираниот хуманистички субјект; тој го интензивира и го затвора во утописка рамка на технолошка оптимизација.

Поставен пред прашањето на конститутивната перформативност, трансхуманизмот одговара со специфично негирачко-затворачка операција. Родот, телото, сексуалноста сите тие тука се мислат како биолошки состојби кои во принцип можат и треба да се поправат, оптимизираат или превозат. Когнитивните граници на човечкиот мозок, биолошките граници на родовно маркираното тело, конечноста на смртта, сите тие се конципирани како проблеми за инженерско решавање, не како структурни услови на нестабилниот, перформативно произведен субјект.

Од квир-феминистичка перспектива, ова е значајна теориска операција, но во спротивна насока од она што ознаката „пост-човек“ имплицитно сугерира. Кога Бостром го опишува сценариото за супериндустриска интелигенција, или кога Курцвајл го артикулира моментот на „технолошка сингуларност“, тие двајцата зборуваат за достигнување на состојба во која отвореноста на субјектот ќе биде сместена и контролирана. Постчовекот не е суштество кое продолжува да биде структурно отворено и перформативно нестабилно; тоа е суштество кое нестабилноста ја има преобликувано во форма на бесконечно проширлива но контролирана способност.

Трансхуманизмот ја има истата концептуална архитектура како просветителскиот хуманизам. Mind uploading-от ги задржува сите претпоставки на картезијанскиот дуализам: умот како нешто одделно од телото, нешто што може да се пренесе на друг супстрат. Иако трансхуманистите често нагласуваат дека нивниот проект е „родово неутрален“, таа неутралност функционира низ имплицитно нормирана претстава за вредниот, оптимизабилен субјект, односно субјект со рационалност, продуктивност, контрола над афектот, способност за автономно одлучување. Тоа се токму особините кои квир и феминистичките критики ги идентификуваа како имплицитно бели, машки, способни и хетеросексуални. Постчовекот на Бостром во суштина е поблизок поглед, витрувианскиот Човек (Леонардо да Винчи, околу 1490г.) со подобар хардвер, но и со истиот скриен родов код.

Преку диференцијалниот оператор на перформативноста, оваа структурна слика добива прецизна формулација. Трансхуманизмот ја одрекува конститутивната перформативност на родот: она што за Батлер е политички продуктивна нестабилност, за Бостром е техничка пречка која треба да се надмине. Тоа го лоцира трансхуманизмот на специфично место на мапата: тој е најхуманистичкиот од постхуманистичките проекти. Дури и кога зборува за родова неутралност, трансхуманизмот тоа го мисли како укинување на родовата разлика во полза на универзалниот рационален субјект, точно онаа фигура која феминистичките и квир критики ја идентификуваа како скриен носител на машкиот идеал.

Дијагностиката овде дава прв и веројатно најсилен резултат. Помешувањето на трансхуманизмот со критичкиот квир-постхуманизам во секундарната литература не е само терминолошка немарност; тоа е концептуална грешка која ги засенува дијаметрално спротивните политички импликации. Кога политичар или новинар зборува за „опасностите од постхуманизмот за родовата идентичност“ и при тоа цитира Бостром, тој не зборува за истата работа за која зборува Батлер или Браидоти. Призмата на перформативноста го разоткрива тоа.

III. Критичкиот постхуманизам: радикализација на родовата нестабилност

Втората позиција, критички или филозофски постхуманизам во потесна смисла обединува автори како Браидоти, Волф (What Is Posthumanism?, 2010) и Феррандо. Од квир-феминистичка перспектива, тука треба да се додадат и Батлер во нејзините подоцнежни дела за прекаризацијата на животот, Препрат (Testo Junkie, 2008) и Џек Халберстам (The Queer Art of Failure, 2011).

Поставена пред прашањето на конститутивната перформативност, оваа позиција дава квалитативно различен одговор од трансхуманистичкиот. Перформативноста овде не е техничка пречка за поправање; таа е онтолошко-политичка структура која хуманистичкиот наратив систематски ја прикривал преку фигурата на завршениот, универзалниот, рационалниот, родово стабилниот Човек. Кај Браидоти, „Човекот“ со големо Ч никогаш не бил универзален опис на човечкото битие. Тоа бил партикуларен субјект (бел, машки, европски, способен, хетеросексуален) кој се претставуваше како универзален, и таа лажна универзалност функционираше преку исклучување. Жените, колонизираните, квир субјектите, лицата со инвалидност, расно маркираните тела сите тие беа исклучени од категоријата „целосен човек“ и токму нивното исклучување го конституираше плашливиот привид на универзалноста.

Постхуманистичката критика, во оваа верзија, не е тврдење дека сега настанува нестабилен субјект, туку признавање дека субјектот секогаш бил перформативно произведен и хетероген. Препрат го артикулира тоа најексплицитно во Testo Junkie, каде што го опишува своето сопствено искуство со тестостерон не како „транзиција“ од една стабилна родова состојба во друга, туку како отворено експериментирање со биополитичките технологии кои го произведуваат самиот род. Тестостеронот, контрацептивната пилула и хормоналните терапии се покажуваат како технологии со кои фармацевтско-порнографскиот режим (Препратова синтагма) го произведува современиот родов субјект. Не постои „природен“ род пред оваа технолошка интервенција.

Преку диференцијалниот оператор на перформативноста, операцијата на критичкиот квир-постхуманизам станува прецизно мерлива. Браидоти, Батлер и Препрат ја прифаќаат конститутивната перформативност како структурна категорија, но ја радикализираат во две насоки. Прво, ја радикализираат политички. Перформативноста не е универзална состојба на еден субјект, туку диференцирана состојба на мноштво субјекти чии перформативни процеси меѓусебно се разликуваат и често се судираат. Циснормираниот хетеросексуален субјект, квир субјектот, трансродовиот субјект, лицето со инвалидност, не-белото тело, сите тие имаат различни истории на перформативно само-обликување, различни институционални рамки во кои тоа обликување се одвива.

Второ, ја радикализираат материјалистички. Перформативноста кај раниот Батлер се мислеше првенствено како дискурзивен процес. Кај Браидоти, Препрат и подоцнежната Батлер, перформативноста секогаш е ситуирана, отелотворена, и материјално-технолошки посредувана. Контрацептивната пилула, тестостеронскиот гел, операциите за реасигнација на полот, биометриските системи на државата, алгоритамските препознавања на лица кои родот го кодираат бинарно — сите тие се материјалните технологии низ кои перформативноста денес работи. Институцијата не е само симболички закон; таа е материјална мрежа во која специфичните форми на перформативност стануваат можни или невозможни.

Та оттука и покрај оваа радикализација, минималното јадро на квир-феминистичкиот поим за перформативност се задржува. Субјектот е структурно отворен и перформативно нестабилен, и таа нестабилност не е дефект туку политички продуктивната отвореност на категоријата. Тоа е она што го разликува критичкиот постхуманизам од биоконзервативизмот. Тој не се враќа кон „природна родова суштина“; тој ја прифаќа перформативноста, само ја мисли поматеријално, поинституционално, потехнолошки.

IV. Постантропоцентричниот квир-постхуманизам: проширување отаде видот и родот

Третата позиција, постантропоцентричниот постхуманизам е најрадикалниот случај, и истовремено најкомплексниот за дијагностика преку призмата на перформативноста. Тука се вклучуваат Харавеј (Staying with the Trouble, 2016), Цинг (The Mushroom at the End of the World, 2015), Едуардо Кон (How Forests Think, 2013) и Карен Барад (Meeting the Universe Halfway, 2007), чиј „агенцијален реализам“ ги поврзува квантната физика, феминистичката епистемологија и постантропоцентризмот.

Поставена пред прашањето на конститутивната перформативност, оваа позиција прави операција која навидум е парадоксална. Таа го прифаќа поимот, но истовремено ја поместува самата граница на тоа кој е субјект на перформативноста. Кај Барад, ова поместување се артикулира експлицитно. Нејзиниот поим за интра-акција (наспроти „интер-акција“, која претпоставува претходно постоечки агенти) предлага дека агентите, материите и значењата воопшто се произведуваат низ специфични „материјално-дискурзивни“ практики. Кога Батлер ја мислеше перформативноста како јазично-дискурзивна продукција на родот, Барад ја преобликува во онтолошка категорија: целата материја, не само човечкото тело, е перформативно произведена низ специфични мерни и опсервациски апарати кои сами се дел од она што го произведуваат.

Кај Харавеј, перформативноста никогаш не била само човечка, ниту само родова работа. Од моментот кога homo sapiens почнал да произведува алат, тој веќе бил во коеволуција со други видови со кучињата што ги припитомил и кои го припитомиле него, со растенијата што ги одгледувал и кои го одгледувале него, со микроорганизмите во неговиот цревен систем. Перформативноста на видот е интер-видски процес. Кога Батлеровото инсистирање на политички продуктивната отвореност на категоријата „жена“ се поврзе со Хараваевиот мултиспециски речник, се отвора простор за квир-политика која ги вклучува и животните, растенијата, микроорганизмите и технолошките агенси како партнери во перформативната работа.

Кај Цинг, оваа теза добива конкретна етнографска форма. The Mushroom at the End of the World проследува како габата матсутаке расте во разрушени пејзажи и како таа габа поврзува работници со различни родови, раси и миграциски истории во економски ланци. Перформативната продукција на колективниот живот тука не е работа на човекот туку на асамблаж: луѓе, габи, корени, шумски пожари, пазари, постколонијални миграции. Кај Кон, се оди уште подалеку: мислењето не е човечка карактеристика. Шумите „мислат“ во специфична семиотичка смисла, преку знаци кои ги разменуваат различни видови.

Преку диференцијалниот оператор на перформативноста, операцијата на постантропоцентричниот квир-постхуманизам добива прецизна формулација. Се прифаќа конститутивната перформативност, но не како човечка особина, туку како особина на живите релациски системи воопшто. Перформативноста престанува да биде она што ја разликува родовата норма од расквирувањето на родовата норма; таа станува она што ги поврзува сите живи и поврзани суштества во структури на меѓусебна зависност. Дијагностиката овде дава трет резултат: постантропоцентричниот квир-постхуманизам не е едноставно „проширување“ на квир-феминистичката теорија врз други видови, туку преобразба на нејзиниот централен поим. Перформативноста повеќе не функционира како диференцијална категорија која ги разликува родовите позиции внатре во човечкиот вид, туку како асоцијативна категорија која го поврзува човекот со другите видови во заеднички онтолошки структури.

V. Мапата и нејзините импликации

Од три применети дијагностички операции, се појавува следната структура на постхуманистичкото поле, читано низ призмата на перформативноста на родот. Трансхуманизмот ја одрекува конститутивната перформативност и ја затвора во рамка на технолошки телос на оптимизирана идентичност. Постчовекот е завршен, имплицитно машко-рационален субјект со подобар хардвер; хуманистичката архитектура се продолжува во нов носач, при што имплицитниот родов код останува непрашан. Критичкиот постхуманизам ја прифаќа и ја радикализира политички и материјалистички; перформативноста никогаш не била универзална, туку диференцирана низ линии на пол, раса, способност, сексуалност и класа. Постантропоцентричниот квир-постхуманизам ја прифаќа и ја шири видски и материјално; перформативноста не е особина само на родовиот човечки субјект туку на живите релациски системи воопшто.

Овој резултат има три импликации. Прво, концептуална хигиена. Помешувањето на трансхуманизмот со критичкиот квир-постхуманизам во секундарната литература е аналитичка грешка која ги засенува дијаметрално спротивните политички импликации. Едниот ја затвора човечката отвореност во утопија на оптимизација; другиот ја отвора како поле на политичка и онтолошка борба за расквирување. Призмата на перформативноста може да служи како методолошки коректив, особено во контекст на дебатите за алгоритамската власт, биометриските системи и автоматизираното кодирање на родот.

Второ, неочекувани сродства. Призмата открива структурно сродство меѓу различни традиции на квир-феминистичкото мислење и различните постхуманистички проекти, кои инаку ретко комуницираат меѓусебно. Тоа отвора истражувачка програма: какво би било читање на Батлер преку Барад, на Препрат преку Цинг, на Седгвик преку Кон — не за да се сведе едната на другата традиција, туку за да се види каде се судираат и каде се продлабочуваат? Трето, скромност на тезата. Не се тврди дека постхуманизмот треба да се мисли преку квир-феминистичката теорија, ниту дека таа теорија е вистината за субјектот. Се тврди само дека кога ќе се чита постхуманистичкото поле низ призмата на перформативноста, се откриваат разлики и сродства што инаку остануваат замаглени.

Заклучни согледувања

Постхуманизмот, читан низ квир-феминистичка призма, не е ниту крај на родовата субјективност ниту негова едноставна трансформација. Тој е поле на различни теориски одговори на трајно прашање, односно прашањето како да се мисли структурната нестабилност на родовиот, сексуалниот и видскиот субјект во услови кога перформативната работа влегува во нови материјални, технолошки и еколошки форми. Квир-феминистичката теорија на доцните 1980-ти и 1990-ти години Батлер, Седгвик, Иригарај, Харавеј — не дава одговор на тоа прашање во негова постхуманистичка форма; таа го дава самото прашање во неговата најпрецизна формулација.

Аргументот беше методолошки, не онтолошки. Применувајќи го диференцијалниот оператор на перформативноста врз три позиции, се покажа дека секоја од нив дава различен одговор на прашањето на конститутивната перформативност, и дека тие одговори формираат структурирано поле, не хомогено. Призмата откри концептуална хигиена (трансхуманизмот не е критички квир-постхуманизам), неочекувани сродства (критичкиот постхуманизам и квир-феминистичката теорија делат структурно јадро) и преобразби на поимите (постантропоцентризмот ја шири перформативноста надвор од родот и видот). Во време кога алгоритамската власт сè повеќе го кодира родот бинарно, кога биометриските системи го материјализираат хетеронормативниот код во инфраструктура, кога генеративните вештачки интелигенции репродуцираат специфични родови стереотипи во милионски размери, потребата за прецизно мапирање на постхуманистичкото поле не е академски лукс туку политичка нужност. Призмата на перформативноста на родот, се надева овој труд, нуди еден таков инструмент.

Користена литература

Barad, Karen. Meeting the Universe Halfway: Quantum Physics and the Entanglement of Matter and Meaning. Durham: Duke University Press, 2007.

Bostrom, Nick. Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies. Oxford: Oxford University Press, 2014.

Braidotti, Rosi. The Posthuman. Cambridge: Polity Press, 2013.

Butler, Judith. Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity. New York: Routledge, 1990.

Butler, Judith. Bodies That Matter: On the Discursive Limits of „Sex“. New York: Routledge, 1993.

Ferrando, Francesca. Philosophical Posthumanism. London: Bloomsbury Academic, 2019.

Halberstam, Jack. The Queer Art of Failure. Durham: Duke University Press, 2011.

Haraway, Donna. „A Cyborg Manifesto.“ Во Simians, Cyborgs and Women. New York: Routledge, 1991.

Haraway, Donna. Staying with the Trouble: Making Kin in the Chthulucene. Durham: Duke University Press, 2016.

Irigaray, Luce. Speculum of the Other Woman. Ithaca: Cornell University Press, 1985.

Kohn, Eduardo. How Forests Think: Toward an Anthropology Beyond the Human. Berkeley: University of California Press, 2013.

Kurzweil, Ray. The Singularity Is Near. New York: Viking, 2005.

Preciado, Paul B. Testo Junkie: Sex, Drugs, and Biopolitics in the Pharmacopornographic Era. New York: Feminist Press, 2013.

Sedgwick, Eve Kosofsky. Epistemology of the Closet. Berkeley: University of California Press, 1990.

Tsing, Anna. The Mushroom at the End of the World. Princeton: Princeton University Press, 2015.

Wolfe, Cary. What Is Posthumanism? Minneapolis: University of Minnesota Press, 2010.