Истражувачки материјал на проф. д-р. Владимир Давчев – Институт за родови студии, проф. д-р. Боби Бадаревски –  Институт за родови студии од проектот
КОГНИТИВНА НАУКА ВО МАКЕДОНИЈА – ИСТРАЖУВАЊЕ НА МОЖНОСТИ

Когницијата е телесна. Она што го мислиме, како го мислиме, и што воопшто може да се појави како мисловен предмет — сето тоа е производ на специфично тело во специфичен свет, не на бестелесен ум во неутрален череп. Овој труд тврди дека пристапот на 4Е когницијата — embodied, embedded, enacted, extended — го артикулира токму ова: умот е отелотворен во тело, вграден во средина, изведен низ акција и проширен низ технологии. Сите четири „Е“-ови делат заедничка интуиција дека когницијата не е процес сокриен во черепот, туку телесно, ситуирано, изведено и проширено мислење. Но истата интуиција со децении ја носи и феминистичката и квир теоријата, кога инсистираат дека секое мислење е мислење на специфично тело — со пол, раса, сексуалност, повредливост, историја. Преку дијалошко читање на класичните автори на 4Е (Merleau-Ponty, Varela, Thompson, Clark, Noë, Hutchins) со клучни теоретичарки на феминистичката и квир мисла (Donna Haraway, Sara Ahmed, Karen Barad, Iris Marion Young, Elizabeth Grosz, Gail Weiss, Judith Butler, Paul B. Preciado), трудот покажува дека прашањето „чие тело мисли?“ е аналитички неодвоиво од прашањето „каде се наоѓа умот?“. Картезијанскиот универзален субјект — бестелесен, неситуиран, неутрален — е заеднички непријател на двете традиции: феминистичката го напаѓа однатре, прашувајќи чие тело се претставува како универзално, додека 4Е го напаѓа од надвор, прашувајќи каде се наоѓа умот ако се одбие черепниот модел. Двете прашања се истото прашање, поставено од различни хоризонти.

I. Картезијанскиот субјект и неговите тивки исклучоци

Кога Декарт во Meditationes de Prima Philosophia (1641) ја извел славната формулација cogito ergo sum, тој не само што го утврдил мислењето како основа на постоењето — туку и го основал современиот филозофски субјект како бестелесен, неситуиран и универзален. Умот, во оваа традиција, е res cogitans: нештo што мисли, а кое суштински е одделено од res extensa — телото, материјата, светот. Овој потег има две далекосежни последици: прво, ја учврстува дуалистичката онтологија која ќе доминира низ модерната филозофија; второ, и можеби поважно, го произведува моделот на знаење како view from nowhere — поглед од никаде, ослободен од тело, контекст, историја.

Класичната когнитивна наука од средината на дваесеттиот век, и покрај својата наводна дистанца од Декартовиот рационализам, ја наследи токму оваа онтологија. Компјутациналистичката парадигма — формулирана во дела како Computing Machinery and Intelligence на Alan Turing (1950) и систематизирана во когнитивизмот на Jerry Fodor и Zenon Pylyshyn — го третираше умот како процесор на симболи. Според оваа теза, именувана како „компјутациналистичка теорија на умот“, мисловните операции се формални манипулации на репрезентации, по аналогија со софтвер кој се извршува на хардвер. Клучната последица на ова стојалиште е: когницијата е substrate-independent — не зависи од тоа дали се извршува во биолошки мозок, силиконски чип или, теоретски, во кантата со супа. Телото е само случаен носач; средината е само извор на влез и место за излез; акцијата е само финален аутпут на внатрешно процесирање.

Феминистичката и квир теоријата, независно и од сосема друга страна, веќе со децении ја напаѓаа токму оваа фигура. Кога Donna Haraway во 1988 година го објави есејот Situated Knowledges: The Science Question in Feminism and the Privilege of Partial Perspective, таа го наименува овој картезијански поглед „the god trick“ — трикот на Бог: претставата дека може да се гледа од никаде и од секаде истовремено, без тело, без одговорност, без позиција. Спротивно, Haraway инсистира дека секое знаење е „ситуирано“ situated — отелотворено, ситуирано, парцијално. Само парцијалната перспектива, тврди таа, може да понуди одговорна објективност, токму затоа што не претендира на поглед ни од каде.

Истовремено, во филозофијата на умот од средината на 1980-тите наваму, се развиваше она што денес го нарекуваме 4Е когниција — четири преклопувачки тези според кои когницијата е Embodied (отелотворена), Embedded (вградена), Enacted (изведена/енактирана) и Extended (проширена). Терминот „4Е“ се воспостави во раните 2000-ти, особено околу делата на Shaun Gallagher, Evan Thompson и зборникот The Cambridge Handbook of Situated Cognition (2008). Иако четирите тези имаат различни нагласоци и понекогаш се во меѓусебна тензија, сите делат една заедничка интуиција: когницијата не е нешто што се случува само во главата, туку процес што суштински вклучува тело, средина и активност.

Овој труд тврди дека 4Е пристапот не е само техничка корекција внатре во когнитивната наука. Тој е онтолошка интервенција против истиот картезијански субјект кој феминистичката и квир теоријата го деконструираат од друга страна — и затоа двете традиции, читани заедно, меѓусебно можат да се преплетуваат. Тезата на овој текст е следнава: 4Е когницијата, кога ќе се чита низ Donna Haraway, Sara Ahmed, Karen Barad, Iris Marion Young, Elizabeth Grosz и Gail Weiss, не е само теорија за тоа како мислиме — таа е теорија за тоа кои тела имаат право да се сметаат за мислечки, кои простори се конфигурирани да примат кои тела, и кои технологии се продолженија на кои умови. Со други зборови: 4Е е по својата суштина феминистички и квир потег, без оглед на тоа дали неговите основни автори тоа го признаваат или не.

Во продолжение, секој од четирите „Е“- ќе биде претставен во две насоки: прво, темелно изложување на самата когнитивна теорија — нејзиниот историски контекст, клучните аргументи, мисловните експерименти и внатрешните контроверзи; и второ, нејзино феминистичко и квир читање. Целта не е да се додаде „политичка димензија“ на наводно неутрална наука, туку да се покаже дека самата 4Е теза, изведена до своите консеквенции, е политичка теза за тоа како знаењето, телата и техниките се конституираат заедно.

II. Embodied Cognition: чие тело мисли?

Што тврди тезата

Embodied cognition, во нејзиниот најсилен облик, тврди дека самата структура на телото — сензомоторните системи, морфологијата, афективноста — конститутивно го обликува мислењето. Не дека телото „влијае“ на умот, туку дека умот е телесен во онтолошка смисла: што и како мислиме е во голема мера производ на тоа какво тело имаме, како тоа тело се движи низ светот, и какви интеракции тоа тело може да ги изврши.

Тезата има три различни верзии. Во слабата верзија, телото е важен извор на ограничувања и можности за когницијата — мислењето е „вкоренето“ во телесно искуство, но во принцип може да се опише и без референца на тело. Во умерената верзија, телото е суштински елемент во објаснувањето на когницијата — без референца на специфичните сензомоторни капацитети, многу мисловни процеси не можат да се разберат. Во силната верзија, дури и најапстрактните когнитивни операции се конститутивно телесни — телото не е само услов за мислење, туку дел од самиот процес на мислење.

Историски корени

Феноменолошкиот предок на embodied cognition е Maurice Merleau-Ponty, чија Phénoménologie de la perception (1945) ги постави темелите за разбирање на телото како „corps vécu“ — живеано тело — кое не е објект меѓу другите објекти, туку самиот медиум на нашата отвореност кон светот. За Merleau-Ponty, перцепцијата не е примање на сензорни податоци кои потоа умот ги интерпретира; перцепцијата е телесна вештина, вкоренета во практично знаење како да се движиме, да фаќаме, да избегнуваме, да се ориентираме. Концептот на телесна шема (corporeal schema) —начинот на кој телото се „знае“ себеси како систем на можни акции — стана централен за подоцнежните теоретичари.

Втората голема линија доаѓа од когнитивната лингвистика. George Lakoff и Mark Johnson, во Metaphors We Live By (1980) и подоцна во Philosophy in the Flesh (1999), тврдат дека апстрактните концепти не се ослободени од телото — напротив, тие се изградени врз концептуални метафори кои потекнуваат од телесно искуство. „Кариерата оди нагоре“, „топла личност“, „тежок аргумент“, „чисто срце“ — сите овие не се украсни говорни фигури, туку структурни метафори преку кои воопшто можеме да мислиме за апстрактни домени како успех, емоција, аргумент, морал. Концептот „тоа што е горе е добро“ не е арбитрарен — потекнува од телото на исправен примат кој се чувствува физички силно кога стои исправено и слабо кога паѓа.

Третата линија доаѓа од невронауката. Antonio Damasio, во Descartes’ Error: Emotion, Reason, and the Human Brain (1994), демонстрира дека рационалното одлучување е невозможно без телесно-афективни сигнали. Пациенти со оштетувања на префронталниот кортекс — кои имаат интактна логика и интелигенција, но изгубено телесно чувство — стануваат неспособни да одлучуваат, дури и за тривијални прашања. „Сомaтските маркери“, како што ги нарекува Damasio, се телесни сигнали кои претходно искуство ги поврзал со одредени исходи; без нив, разумот се врти во вакуум. Декартовата грешка, тврди Damasio, била токму одделувањето на разумот од телото.

Експериментални докази

Експерименталната психологија на последните дваесет години обезбеди значителна потпора за тезите на embodied cognition, иако со важни резерви. Класични експерименти покажуваат дека држењето пенкало хоризонтално меѓу забите (што го имитира насмевката) ја зголемува оценката на хумор кај читателите на стрипови; дека носењето тежок clipboard ги прави луѓето да оценуваат прашања како „потешки“; дека rubber hand illusion — каде гумена рака се поставува пред субјектот, а вистинската се крие — може да индуцира чувство дека гумената рака „е моја“. Сето ова сугерира дека границите на телесното јас се пластични и дека когнитивните процеси се дискретно зависни од телесна состојба. Сепак, треба да се напомене дека многу од овие резултати од раниот период на embodied cognition не се реплицирале во ригорозни мета-анализи — особено „facial feedback hypothesis“ — што го отвора прашањето на колку силна е експерименталната основа за најрадикалните тврдења.

Феминистичка интервенција: чие тело?

Феминистичката теорија одамна го поставува прашањето кое класичната embodied cognition парадигма често го избегнува: чие тело се мисли кога се мисли „телото“? Кога Lakoff и Johnson зборуваат за „телото“ што генерира концепти преку метафори, какво е тоа тело? Кога Merleau-Ponty го теоретизира „телесното јас“, кое тело служи како имплицитен модел?

Elizabeth Grosz, во Volatile Bodies: Toward a Corporeal Feminism (1994), покажува дека во речиси сите големи теоретичари на телото — од Freud и Lacan до Merleau-Ponty, Foucault и Deleuze — телото што се теоретизира е, тивко и непризнато, машко тело. Овие мислители не нудат опис на „човечката“ телесност, тврди Grosz, туку на машката телесност, која се претставува како универзална. Универзалноста на „отелотвореното“ е, како и универзалноста на „мислечкото“, специфичен пол кој се прикрива како неутрален.

Iris Marion Young уште порано, во класичниот есеј Throwing Like a Girl: A Phenomenology of Feminine Body Comportment, Motility, and Spatiality (1980), демонстрира што се случува кога embodied cognition ќе се сфати сериозно во родов клуч. Анализирајќи зошто девојчињата „фрлаат како девојчиња“, Young покажува дека ова не е биолошки факт туку феноменолошки навика — резултат на специфичен начин на кој женските тела учат да го запоседнуваат просторот: повлечено, без целосно проектирање во движењето, со постојано чувство дека телото е објект под нечиј поглед, а не субјект на акција. „Типично“, пишува Young, „женското тело го искористува својот реален капацитет, како во потенцијалот на својата физичка големина и сила, така и во вистинските вештини и координација кои му се достапни.“

Овде embodied cognition станува политичко-теоретско оружје: ако телото конститутивно го обликува умот, тогаш различно конфигурираните тела произведуваат различни когнитивни светови — не како дефицит туку како структурна разлика. И тие конфигурации не се природни — тие се стекнати, низ децении на патријархално формирање, на родово специфично играње, облекување, дисциплинирање, на постојани микро-инструкции како да се седи, како да се зборува, како да се зема (или не зема) простор.

Gail Weiss, во Body Images: Embodiment as Intercorporeality (1999), оди понатаму и тврди дека телесната слика никогаш не е поединечна — таа е интеркорпорална, формирана низ постојани преговори со други тела, погледи, нормативни идеали. Когницијата за „моето тело“ е секогаш веќе когниција за моето тело во очите на другиот, а тие очи носат род, раса, класа, способност, сексуалност. „Образот пред огледалото“ не е затворен круг помеѓу мене и моето одраз; тоа е сцена на која постојано се повикуваат нормативни идеали за тоа какво тело „треба“ да биде моето.

Импликацијата е радикална: класичната embodied cognition, ако сакаме да биде интелектуално чесна, мора да признае дека не постои неутрално отелотворено мислење. Секое отелотворено мислење е мислење на специфично тело — тело со пол, со раса, со сексуалност, со историја на повредливост или привилегија. Феминистичката интервенција овде не е додаток на 4Е тезата; таа е нејзина консеквенција до крај изведена. Кога ќе земеме сериозно дека телото мисли, мораме да земеме сериозно и тоа дека различни тела мислат различно — и дека тоа разликување е политички произведено.

III. Embedded Cognition: средината не е неутрална

Што тврди тезата

Embedded cognition тврди дека когнитивните процеси не се случуваат во вакуум — тие се структурно потпрени на средина: физичка, социјална, културна, технолошка. Класичната формулација доаѓа од Andy Clark во Being There: Putting Brain, Body, and World Together Again (1997), каде што мозокот се претставува како „leaky organ“ — пропусен орган кој постојано извлекува структура од средината наместо да ја репродуцира внатрешно.

Клучната разлика помеѓу embedded и extended cognition (за која ќе разговараме во дел V) е следна: embedded тезата е поскромна. Таа не тврди дека средината е дел од умот, само дека умот суштински се потпира на средината. Едноставен пример: математичар која решава равенка со пенкало и хартија не ја прави пресметката „во главата“ и потоа само ја запишува; тој користи хартијата како когнитивна скеле — означувајќи меѓучекори, прецртувајќи, преуредувајќи. Без хартија, истото сметање би било далеку потешко или невозможно. Хартијата не е дел од неговиот ум, но суштински зависи од хартијата.

Корени во екологијата на перцепцијата

Една од најважните теоретски основи за embedded cognition е екологијата на перцепцијата на James J. Gibson, особено неговата книга The Ecological Approach to Visual Perception (1979). Gibson го воведе концептот на affordances — можности за акција кои средината ги нуди на специфичен организам. Стол не е „само“ дрвен предмет со четири нозе; за човек со одредена големина, тоа е seat-affordance — тело-релативна можност за седење. Скала „повикува“ качување, рачка „повикува“ грабнување, патека „повикува“ одење. Перцепцијата, за Gibson, не е примање на неутрални сензорни информации; таа е директно регистрирање на можности за акција во специфична средина за специфично тело.

Edwin Hutchins, во неговата класична етнографија Cognition in the Wild (1995), ги развива овие идеи во правец на дистрибуирана когниција. Изучувајќи како морнарите на американски воен брод изведуваат комплексна навигација, Hutchins покажува дека „мислењето“ овде не се случува во ниту една глава поединечно. Тоа е процес распределен низ луѓе, инструменти, морски карти, протоколи, хиерархии на комуникација. Бродот „размислува“ како систем — и ниту еден поединечен морнар нема целосна претстава за пресметката што се изведува.

Внатрешни контроверзи

Edwin Hutchins-овиот пристап остри едно важно прашање за embedded cognition: ако когницијата суштински се потпира на средина, што спречува да се направи следниот чекор и да се каже дека средината е дел од умот? Оваа дебата, позната како „coupling-constitution fallacy“, е централна. Frederick Adams и Kenneth Aizawa, во The Bounds of Cognition (2008), тврдат дека тоа што нешто е суштински спрегнато со когнитивен процес не значи дека е дел од него. Авионот е суштински спрегнат со пилотот, но не е дел од пилотот. Слично, тврдат тие, тетратката е суштински спрегната со меморијата, но не е сама меморија.

Бранителите на extended cognition (Clark, Chalmers, Gallagher) одговараат дека границата е арбитрарна: ако функционалната улога е истата, разликата помеѓу „внатре во черепот“ и „надвор од черепот“ е само метафизички предрасуда. Embedded теоретичарите остануваат внатре во овој дебат на скромна позиција: средината матерја, но не е умот.

Феминистичка интервенција: чија средина?

„Средината“ во класичните формулации често се замислува како неутрален резервоар на ресурси и афордансe. Но феминистичката геогрфија, квир феноменологијата и критичката теорија на просторот покажуваат нешто сосема различно: средините се изградени за специфични тела и систематски ги исклучуваат другите. Средината не е неутрална подлога; таа е ориентирачки апарат кој одредува кои тела можат да се чувствуваат „дома“ и кои постојано се чувствуваат „неуместо“.

Sara Ahmed, во Queer Phenomenology: Orientations, Objects, Others (2006), ја прави оваа интервенција со изненадувачка прецизност. Земајќи го буквално зборот orientation во „sexual orientation“, Ahmed прашува: што значи телото да биде ориентирано во простор? Што се случува кога специфичен простор — училница, лабораторија, конференциска сала, семеен дом — е конфигуриран околу хетеронормативни објекти, патеки, очекувања? Одговорот: квир телата постојано се дезориентирани — не како дефект, туку како структурно искуство на не-вклопување.

Афордансите на Gibson, прочитани преку Ahmed, добиваат политичка тежина: објектите не „повикуваат“ на акција не неутрално, туку различно за различни тела. Бирото во професорската канцеларија „повикува“ на работа за оној кој тука се чувствува дома, но „потсетува“ за исклученост за тело кое тука не се очекува. Тоалет означен со машка фигура „повикува“ влез за некои тела, „заплашува“ за други. Просторот не е инертен — тој е активно ориентиран, и таа ориентираност има политичка историја.

Импликацијата за embedded cognition е сериозна. Ако когницијата е вградена во средина, и ако средината е идеолошки конфигурирана — патријархално, хетеронормативно, расно, класно — тогаш самата структура на она што „мислењето со средината“ значи варира драматично според тоа чие тело се вградува во чија средина. Професорот во неговата канцеларија и чистачката во истата таа канцеларија не извршуваат „иста“ когнитивна задача — нивните средини, иако физички идентични, се феноменолошки и афективно различни. Бирото за првиот е продолжение на неговата професионална мисла; за втората е препрека што треба да се обиколи, површина што треба да се исчисти, потсетник дека таа не е таа за која оваа канцеларија е изградена.

Donna Haraway-овиот концепт на situated knowledges овде станува суштински. Знаењето секогаш доаѓа од „некаде“, од специфична позиција со специфични визуелни ограничувања и специфични одговорности. Парцијалната перспектива, тврди Haraway, ветува објективен поглед — токму затоа што не претендира да биде поглед од никаде. Embedded cognition, кога се чита преку Haraway и Ahmed, веќе не е скромна теза дека умот користи средина; тоа е радикална теза дека секое мислење носи отпечаток на местото и телото од кое мисли, и дека признавањето на тој отпечаток е епистемолошка должност, а не бариера.

IV. Enacted Cognition: мислењето како акција

Што тврди тезата

Enacted cognition е најрадикалната од четирите тези. Таа тврди дека когницијата не е нешто што го имаме, туку нешто што го правиме. Умот не „репрезентира“ претходно дадена реалност; организмот и средината ко-конституираат свет на значење преку континуирани циклуси на акција и перцепција. Перцепцијата не е примање на информации — таа е вештина. Светот не е нешто на што умот се однесува; светот „се појавува“ како таков-и-таков низ практичното дејствување на специфичен организам.

Клучниот текст е The Embodied Mind: Cognitive Science and Human Experience (1991) на Francisco Varela, Evan Thompson и Eleanor Rosch. Книгата го воведе терминот „enactive“ за пристапот кој ги отфрла и репрезентациализмот (умот како огледало на светот) и објективизмот (светот како однапред дадена структура). Наместо тоа, тврдат авторите, умот и светот се ко-произведуваат низ структурно спрегнатост.

Биолошка основа: автопоиезис

Enactivism има специфична биолошка основа во теоријата на автопоиезис на Humberto Maturana и Francisco Varela, развиена во делата Autopoiesis and Cognition (1980) и The Tree of Knowledge (1987). Автопоиетичен систем е систем кој постојано ги произведува самите компоненти од кои е составен — клетката, на пример, континуирано ги создава молекулите кои ја одржуваат како клетка. Од оваа гледна точка, секој жив организам е „sense-making“ систем — тој не само што реагира на средината, туку активно конструира значење во релација со неа. За бактеријата, градиент на шеќер „значи“ нешто — претставува потенцијална храна — на начин на кој не значи за неживата материја.

Импликацијата е дека когницијата започнува со животот, не со јазикот или со високите когнитивни функции. Секој жив систем, дури и едноставниот, веќе е минимален когнитивен субјект — затоа што активно интерпретира средина во релација на сопственото одржување. Evan Thompson ова го развива во Mind in Life: Biology, Phenomenology, and the Sciences of Mind (2007), тврдејќи дека постои длабок континуитет помеѓу животот и умот — секоја разлика помеѓу нив е степен, не вид.

Перцепцијата како вештина

Втората голема линија доаѓа од Alva Noë и неговата книга Action in Perception (2004). Noë тврди дека перцепцијата не е нешто што ни се случува на нас како пасивни приматели на сензорни податоци; перцепцијата е нешто што ние го правиме. Гледањето на чашата е активно истражување — со микро-движења на очите, со имплицитно знаење како чашата би изгледала од друг агол, со подготвеност да се протегне рака за да се грабне. Без овие сензомоторни вештини, тврди Noë, нема перцепција, само неутрализиран сензорен влез.

Класичен експеримент што ја илустрира оваа теза доаѓа од Richard Held и Alan Hein (1963). Две новородени мачки биле израснати во иста средина, но едната активно одела додека другата била пасивно носена во кошница која ги повторувала движењата на првата. И двете добиле ист сензорен влез — но само активната мачка развила нормална визуелна перцепција. Пасивната мачка, и покрај идентичната сензорна историја, останала функционално слепа. Без акција, нема перцепција — затоа што перцепцијата е вид акција.

Од класичен enactivism кон radical enactivism

Внатре во enactivist кампот постои значајна тензија. Класичниот enactivism (Varela, Thompson, Rosch) сè уште дозволува одредена форма на ментална репрезентација, иако радикално преобликувана. Radical enactivism, како што е развиен од Daniel Hutto и Erik Myin во Radicalizing Enactivism: Basic Minds without Content (2013), оди подалеку и тврди дека основните когнитивни процеси воопшто немаат содржина. Не постои „репрезентација на чашата“ во умот; постои само вешто координирано однесување кое ние, како теоретичари, го опишуваме со термини на репрезентација. Овој радикален потег ги релативизира многу класични парадигми во когнитивната наука и сè уште е предмет на жива расправа.

Феминистичка и квир интервенција: перформативност

Тука постои очигледен паралелизам со Judith Butler-овата теорија на перформативноста на родот. Во Gender Trouble (1990) и Bodies That Matter (1993), Butler тврди дека родот не е суштина што субјектот ја има, туку ефект на повторувани, цитациски акти кои постхок произведуваат привид на стабилен идентитет. Не постои родов идентитет зад изразите на родот, тврди Butler — идентитетот е перформативно конституиран од самите акти за кои се вели дека се негови резултати.

Паралелата со enactivism е длабока: во двата случаја, она што изгледа како внатрешна состојба (когнитивен субјект, родов идентитет) е всушност седимент од акција — депозит од повторувани изведби. Сепак, треба да се биде внимателен со изедначувањата. Enactivism кај Varela е вкоренет во биолошки автопоиезис; sense-making е нешто што секој жив систем го прави. Butler-овата перформативност е специфично дискурзивна — се однесува на тоа како нормите го произведуваат субјектот низ јазикот и социјалните практики. Овие две не се иста теза, но се длабоко комплементарни: заедно сугерираат дека „умот“ и „идентитетот“ се процеси, а не работи — динамики, не состојби.

Karen Barad, во Meeting the Universe Halfway: Quantum Physics and the Entanglement of Matter and Meaning (2007), ги доведува овие две традиции во заеднички теоретски простор преку концептот на posthumanist performativity. Barad го воведува терминот intra-action — за разлика од interaction, кој претпоставува претходно постојни ентитети што влијаат еден на друг, intra-action признава дека ентитетите настануваат низ нивните односи, не постојат пред нив. Светот не е составен од готови нешта што потоа стапуваат во релации; светот е ткаенина на интра-акции од која ентитетите се исечуваат како привремени, локални стабилизации.

Не постојат нешта што меѓусебно се однесуваат, пишува Barad — туку низ интра-акции постои разликувачко-сплетувачко движење, така што се изведува агентен пресек (agential cut) кој ги сечее нештата заедно-одделно (cuts things together-apart).

Ова е enactivism до неговите радикални консеквенции, со интегрирана феминистичка онтологија. Субјектот и објектот, телото и средината, умот и материјата — сите овие се ефекти на специфични интра-акции, не претпоставки за нив. Когницијата, во оваа рамка, е една од многуте материјално-дискурзивни практики низ кои светот „доаѓа на материја“ (comes to matter) — каде „материја“ значи и „да биде материјален“ и „да биде важен“. Самото разликување помеѓу „природа“ и „култура“, помеѓу „биолошко“ и „социјално“, е резултат на специфични агентни пресеци, не претходна онтолошка дистинкција.

За квир теоријата, импликацијата е дека родот, сексуалноста, желбата не се „внатрешни состојби“ што потоа се изразуваат во акција — тие се самата активност на нивното изведување. Когнитивниот живот на квир субјектот не е приватен факт сокриен во черепот; тој е активна, континуирана интра-акција со светот, со други тела, со простори, со јазик, со норми кои тој субјект ги цитира, ги превртува, ги изневерува. Квир субјектот, во оваа рамка, не е „некој со одредена сексуална ориентација“; квир субјектот е онаа што постојано го изведува квир-битието низ материјално-дискурзивни практики.

V. Extended Cognition: техно-телото и неговите проширувања

Што тврди тезата

Најпровокативната теза од четирите „Е“-ови е extended cognition, формулирана во познатиот текст на Andy Clark и David Chalmers The Extended Mind (1998). Тезата е едноставна и радикална: кога надворешен ресурс ја игра истата функционална улога каква што би ја играла внатрешна состојба, тој е дел од когнитивниот систем. Не само што умот „се потпира“ на средината (како што тврди embedded cognition); умот буквално се протега во неа.

Принципот на паритет и Otto-вата тетратка

Аргументот на Clark и Chalmers се базира на она што тие го нарекуваат принцип на паритет: „Ако, додека вршиме некоја задача, дел од светот функционира како процес кој, кога би се случувал во главата, не би се двоумиле да го наречеме когнитивен — тогаш тој дел од светот е (за тоа време) дел од когнитивниот процес.“

Класичниот мисловен експеримент е Otto и Inga. Inga чула за изложба во MoMA и сака да оди. Таа се сеќава дека MoMA е на 53-та улица, тргнува, стигнува. Otto, кој има Алцхајмерова болест, носи тетратка во која ги запишува сите важни информации. Тој ја слуша истата вест, ја отвора тетратката, чита „MoMA — 53rd Street“, тргнува, стигнува. Прашањето: дали Otto-овото знаење за локацијата на MoMA е негово знаење? Clark и Chalmers тврдат дека е — затоа што тетратката, во неговиот случај, ја врши истата функционална улога што кај Inga ја врши биолошката меморија. Ако Inga има веруавање за локацијата на MoMA, тогаш и Otto има. Разликата помеѓу „внатре во черепот“ и „во тетратка во џебот“ е метафизички ирелевантна; функцијата е иста.

Импликациите се огромни. Ако принципот на паритет важи, тогаш огромен опсег на надворешни ресурси — белешки, дневници, мобилни телефони, компјутери, други луѓе со кои редовно соработуваме — потенцијално се делови од нашите умови. Картезијанскиот черепен ум станува неодржлив; умот е „ткаенина шириум фронтот“ што се протега низ кожата, бирото, џепот, мрежата.

Внатрешни ограничувања и критики

Тезата на extended cognition е длабоко контроверзна, дури и внатре во 4Е кампот. Adams и Aizawa, спомнати погоре, тврдат дека Clark и Chalmers ја мешаат причинската зависност со конститутивниот однос. Самиот Clark, за да одговори на ваквите критики, во подоцнежни дела како Supersizing the Mind (2008), додава ограничувања: за да се квалификува како дел од проширениот ум, надворешниот ресурс мора да биде веднаш достапен, автоматски подложен на доверба и обично прифатен од субјектот без преглед — критериуми познати како „glue and trust“ услови.

Сепак, останува едно интересно прашање: ако смартфонот ги задоволува овие услови (и за многу луѓе денес тоа е случај), дали тоа значи дека Google е дел од нашите умови? И ако да, што значи тоа политички? Во оваа точка, класичната extended mind теза почнува да го открива своето теоретско ограничување.

Феминистичка и квир интервенција: чии проширувања?

Од перспектива на феминистичката теорија на технологијата, оваа теза е истовремено привлечна и недоволна. Привлечна е затоа што го разнебитува картезијанскиот черепен ум; недоволна е затоа што Clark и Chalmers ги третираат проширувањата како неутрални алатки — бележник, калкулатор, смартфон. Но технологиите никогаш не се неутрални. Тие се идеолошки оптоварени, дизајнирани со специфични корисници на ум, и нивната „проширувачка“ функција радикално се разликува за различно ситуирани тела.

Donna Haraway, уште во 1985 со A Cyborg Manifesto, ја предвиде токму оваа дилема. Кибергот — хибрид помеѓу машина и организам — за Haraway не е научнофантастичен лик, туку онтолошка состојба на доцномодерниот субјект. „Сите ние сме киборзи“, пишува Haraway: тоа е политичка и аналитичка позиција од која може да се мисли преку дуализмите на природа/култура, машко/женско, орган/машина. Кибергот е расипан, нечист, хибриден — и токму затоа е добра фигура за феминистичката политика, бидејќи го одбива „целосниот“, „чистиот“, „автентичниот“ субјект на патријархатот.

Кога ова ќе се прочита заедно со extended mind тезата, добиваме нешто поинтересно од Clark и Chalmers: умот не се проширува во неутрален свет на алатки, туку во политички конфигурирано поле на технологии кои носат свои историски и идеолошки траги. Дигиталните платформи, алгоритмите, базите на податоци, корпоративните софтвери — сето ова се „проширувања на умот“, но проширувања кои носат род, раса, капитал. Smartphone-от не е иста „проширена меморија“ за бел маж во Силиконската долина и за работничка во фабрика за облека во глобалниот југ. Алгоритамското препорачување не „повикува“ на иста акција за квир тинејџер во рурална средина и за стабилен корпоративен корисник. Самите услови за тоа што може да биде „веднаш достапно“ и „обично прифатено“ — основните критериуми на Clark — се радикално различни според позиционирањето.

Karen Barad-овата концепција овде нуди подлабока онтологија. Ако сите феномени настануваат низ intra-action, тогаш „границата“ помеѓу телото и технологијата не е претходно дадена туку агентно посредувана — се изведува низ специфични практики и апарати. Кога користиме јазик, протеза, медицинска технологија, ние не „прошируваме“ претходно постоен ум во инструмент; ние интра-делуваме со материјално-дискурзивно поле од кое настанува специфична конфигурација на „субјект-со-технологија“. Транс-телесните искуства, особено како што се теоретизирани кај автори како Paul B. Preciado во Testo Junkie (2008), го прават ова експлицитно: телото со хормони, со хирургии, со фармацевтски режими, не е „природно тело + надворешна интервенција“ — тоа е интра-активно произведено тело, во кое „внатрешното“ и „надворешното“ се ефекти на специфични агентни пресеци, не претпоставки за нив.

За квир теоријата, ова е особено плодно. Квир телото отсекогаш било проширено и хибридно: проширено низ заедници, низ јазици на самоопис, низ медицински и козметички технологии, низ супкултурни објекти и простори кои функционираат како екстерни меморијски системи на колективната историја. Кога Sara Ahmed пишува за „queer objects“ — објекти кои се однатре чудни, или околу кои се собира квир живот — таа имплицитно опишува extended cognition како колективна, политичка, историски наталожена работа, не како индивидуална функционалистичка операција. Принципот на паритет, прочитан квир, престанува да биде неутрална функционалистичка теза и станува прашање за тоа кои светови на „веднаш достапни објекти“ им се произведени на кои тела, и со какви политички последици.

VI. Заклучок: 4Е како онтолошка интервенција

Прочитани заедно, четирите „Е“-ови — embodied, embedded, enacted, extended — се обединуваат околу една теза: умот е овоплотен, ситуиран, изведен и проширен — никогаш неутрален процес во черепот, секогаш телесно мислење на специфично тело во специфичен свет. Класичната формулација на оваа теза, во делата на Clark, Varela, Thompson, Noë, Hutchins и други, ја изведува нејзината техничко-филозофска аргументација. Но феминистичката и квир теоријата веќе со децении ги изведуваат политичките и онтолошките консеквенции на истата интуиција, често без да ја нарекуваат така.

Овој труд тврдеше дека читањето на 4Е низ Haraway, Ahmed, Barad, Young, Grosz и Weiss не е надворешна апликација на „феминистичка перспектива“ врз неутрална когнитивна наука. Тоа е извлекување на консеквенциите што самата 4Е теза ги имплицира, но ретко ги признава: ако телото мисли, тогаш чие тело? Ако средината е дел од умот, тогаш чија средина и за кого? Ако когницијата се изведува, кои перформативни норми ја регулираат? Ако умот се проширува, во кои технологии — и со какви политички последици?

Картезијанскиот субјект — бестелесен, неутрален, универзален — е истиот непријател на двете традиции. Феминистичката теорија го напаѓа однатре, прашувајќи чие тело е тоа што се претставува како универзално. 4Е когницијата го напаѓа од друга страна, прашувајќи каде се наоѓа умот ако го одбиеме черепниот модел. Двете прашања се истото прашање, поставено од различни хоризонти. И двата одговори водат на исто место: кон признавање дека секое мислење е телесно, ситуирано, изведено и проширено — и дека тоа не е дефект на знаењето, туку самиот негов услов.

Импликациите за денешните дебати — за вештачката интелигенција, за дигиталните технологии, за политиката на знаењето во доцниот капитализам — се сериозни. Ако когницијата е 4Е, тогаш прашањето „дали машината мисли“ е погрешно поставено: вистинските прашања се во кои тела, кои средини, кои перформативни матрици и кои политички конфигурации на проширување се случува секое одделно мислење — човечко или машинско, или, што е сѐ повообичаено, хибридно. 4Е, прочитан феминистички и квир, ни нуди онтологија која може да ги постави тие прашања на ниво кое класичната когнитивна наука сѐ уште не успева — но кое феминистичката и квир теорија одамна го подготвија.

библиографија

Adams, Frederick, and Kenneth Aizawa. The Bounds of Cognition. Malden, MA: Blackwell, 2008.

Ahmed, Sara. Queer Phenomenology: Orientations, Objects, Others. Durham: Duke University Press, 2006. dukeupress.edu/queer-phenomenology.

Barad, Karen. Meeting the Universe Halfway: Quantum Physics and the Entanglement of Matter and Meaning. Durham: Duke University Press, 2007. dukeupress.edu/meeting-the-universe-halfway.

Butler, Judith. Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity. New York: Routledge, 1990.

Butler, Judith. Bodies That Matter: On the Discursive Limits of Sex. New York: Routledge, 1993.

Clark, Andy. Being There: Putting Brain, Body, and World Together Again. Cambridge, MA: MIT Press, 1997.

Clark, Andy. Supersizing the Mind: Embodiment, Action, and Cognitive Extension. New York: Oxford University Press, 2008.

Clark, Andy, and David Chalmers. „The Extended Mind.“ Analysis 58, no. 1 (1998): 7–19. jstor.org/stable/3328150.

Damasio, Antonio. Descartes’ Error: Emotion, Reason, and the Human Brain. New York: Putnam, 1994.

Gibson, James J. The Ecological Approach to Visual Perception. Boston: Houghton Mifflin, 1979.

Grosz, Elizabeth. Volatile Bodies: Toward a Corporeal Feminism. Bloomington: Indiana University Press, 1994.

Haraway, Donna. „A Cyborg Manifesto: Science, Technology, and Socialist-Feminism in the Late Twentieth Century.“ Во Simians, Cyborgs, and Women: The Reinvention of Nature, 149–181. New York: Routledge, 1991 [1985].

Haraway, Donna. „Situated Knowledges: The Science Question in Feminism and the Privilege of Partial Perspective.“ Feminist Studies 14, no. 3 (1988): 575–599. doi.org/10.2307/3178066.

Hutchins, Edwin. Cognition in the Wild. Cambridge, MA: MIT Press, 1995.

Hutto, Daniel, and Erik Myin. Radicalizing Enactivism: Basic Minds without Content. Cambridge, MA: MIT Press, 2013.

Lakoff, George, and Mark Johnson. Metaphors We Live By. Chicago: University of Chicago Press, 1980.

Lakoff, George, and Mark Johnson. Philosophy in the Flesh: The Embodied Mind and Its Challenge to Western Thought. New York: Basic Books, 1999.

Maturana, Humberto, and Francisco Varela. Autopoiesis and Cognition: The Realization of the Living. Dordrecht: Reidel, 1980.

Merleau-Ponty, Maurice. Phénoménologie de la perception. Paris: Gallimard, 1945.

Noë, Alva. Action in Perception. Cambridge, MA: MIT Press, 2004.

Preciado, Paul B. Testo Junkie: Sex, Drugs, and Biopolitics in the Pharmacopornographic Era. Trans. Bruce Benderson. New York: Feminist Press, 2013 [2008].

Thompson, Evan. Mind in Life: Biology, Phenomenology, and the Sciences of Mind. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2007.

Varela, Francisco J., Evan Thompson, and Eleanor Rosch. The Embodied Mind: Cognitive Science and Human Experience. Cambridge, MA: MIT Press, 1991.

Weiss, Gail. Body Images: Embodiment as Intercorporeality. New York: Routledge, 1999.

Young, Iris Marion. „Throwing Like a Girl: A Phenomenology of Feminine Body Comportment, Motility, and Spatiality.“ Human Studies 3, no. 1 (1980): 137–156. doi.org/10.1007/BF02331805.