Овој труд предлага концептуална реконструкција на современата дебата за биолошкиот пол низ систематско разликување на три позиции: бинарниот есенцијализам, спектрум-моделот и плурализмот/контекстуализмот. Тезата е дека плурализмот, како што е разработен во филозофијата на биологијата (John Dupré, Sarah S. Richardson, Paul E. Griffiths) и во феминистичката студија на науката (Anne Fausto-Sterling, Helen E. Longino, Donna Haraway), претставува метафизички и епистемолошки пософистицирана позиција од популарниот спектрум-модел. Аргументирам дека плурализмот, надополнет со постхуманистичките интервенции на Karen Barad и со транс-феноменологијата на Julie L. Nagoshi и Talia Mae Bettcher, нуди трета концептуална позиција што не е ниту биолошки есенцијализам ниту чист социјален конструктивизам. Како методолошка рамка, текстот повикува на хетерогеноста на режимите на расудување кај Jean-François Lyotard. Заклучокот ги разработува импликациите за биомедицинските истражувања, за алгоритамската класификација во AI-системите и за образовните политики.

1. Вовед: проблемот на дебатата за полот

Дебатата за природата на биолошкиот пол во последните три децении се одвиваше во полиња што ретко се преклопуваа: филозофијата на биологијата го расправаше прашањето за статусот на природните видови (natural kinds), феминистичката студија на науката (feminist science studies) ги критикуваше родовите претпоставки во биомедицинските истражувања, а квир-теоријата ги деконструираше категориите на пол и род како регулативни ефекти на дискурзивни практики. Во последната декада, овие три тока се сретнаа во заедничка дебата што денес е истовремено научно жива и политички наелектризирана.

Во јавниот дискурс, особено во англофонскиот свет, дебатата најчесто се сведе на бинарна опозиција: или „пол е бинарен” (позиција застапувана од критичари на родовиот идентитет како Alex Byrne и Colin Wright), или „пол е спектрум” (позиција популаризирана преку влијателни научно-публицистички текстови како оној на Claire Ainsworth во Nature од 2015 година). Оваа поларизација, ги затемнува суштинските теориски ресурси што ги нудат современата филозофија на биологијата и феминистичката STS-традиција.

Овој труд предлага концептуална реконструкција на дебатата преку воведување на трета позиција — плурализмот за биолошкиот пол — како метафизички, епистемолошки и политички посуптилна алтернатива и на есенцијалистичкиот бинаризам и на популарниот спектрум-модел. Тезата се развива низ четири чекори: прво, мапирање на трите позиции во дебатата (Секција 2); второ, реконструкција на феминистичката STS-генеалогија на плурализмот (Секција 3); трето, поврзување со постхуманистичката и транс-теориската литература (Секција 4); и четврто, разработка на импликациите за политика и практика (Секција 5).

Методолошкиот пристап е концептуално-аналитички и историско-теориски: текстот не нуди нови емпириски наоди, туку реконструкција на постоечките позиции и нивно реартикулирање во обединета рамка. Во таа смисла, го следам предлогот на Jean-François Lyotard од Le Différend (1983) дека хетерогени режими на расудување не можат да се сведат на единечен метајазик, и токму поради тоа можат да коегзистираат како валидни.

2. Теренот на дебатата: три позиции

Прецизното мапирање на дебатата бара да се разликуваат најмалку три позиции што во јавниот дискурс редовно се мешаат. Тие се: (а) бинарен есенцијализам, (б) спектрум-модел, и (в) плурализам/контекстуализам. Секоја има свои интелектуални корени, свои силни страни и свои ограничувања.

2.1. Бинарен есенцијализам и гаметската дефиниција

Бинарниот есенцијализам тврди дека постои единствена биолошка карактеристика што го дефинира полот универзално и дискретно. Во современата академска дебата, доминантна верзија на оваа позиција е гаметската дефиниција: пол се дефинира со функцијата на репродуктивниот систем за производство на голем гамет (јајце-клетка) или мал гамет (сперматозоид). Видните застапници на ова стојалиште се Alex Byrne во статијата „Are women adult human females?” (Philosophical Studies, 2020), Colin Wright како научно-публицистички автор, и Winfried Goymann со колеги во статијата „Biological sex is binary, even though there is a rainbow of sex roles” (BioEssays, 2023).

Силната страна на оваа позиција е емпириската чистота за повеќето таксономии со анизогамна репродукција: гаметската поларност е дискретна — нема „среден” гамет помеѓу јајце-клетката и сперматозоидот. Слабата страна е редуктивната природа на дефиницијата за биомедицински контексти, каде што „пол” функционира како прокси за хетерогени физиолошки разлики (хормонални, имунолошки, морфолошки), кои не секогаш кореспондираат со гаметската категорија. Како што ќе видиме во Секција 3, оваа редуктивна природа е токму она што го мотивира feminist STS контекстуализмот.

2.2. Спектрум-модел

Спектрум-моделот поаѓа од ставот дека биолошкиот пол е континуум во кој машкиот и женскиот пол се само статистички (или теоретски) крајни точки. Овој модел има две главни верзии — слаба и силна.

Слабата верзија забележува дека постојат интерсекс варијации и дека биолошките карактеристики поврзани со полот (хромозоми, гонади, хормонални нивоа, секундарни сексуални карактеристики) не се секогаш совршено колоцирани. Оваа верзија е емпириски неспорна.

Силната верзија инсистира дека поради овие варијации, полот како таков е спектрум, а не бинарен. Оваа верзија е филозофски спорна.

Класичниот извор на спектрум-моделот е есејот на Anne Fausto-Sterling „The Five Sexes: Why Male and Female Are Not Enough” (The Sciences, 1993), во кој авторката, како провокативен мисловен експеримент, предложи систем од пет полови. Во подоцнежниот „The Five Sexes, Revisited” (The Sciences, 2000), Fausto-Sterling го повлече предлогот за пет дискретни категории и ја прифати понијансираната формулација дека „полот и родот најдобро се концептуализираат како точки во повеќедимензионален простор“ . Нејзината монографија Sexing the Body: Gender Politics and the Construction of Sexuality (Basic Books, 2000) ја разработува оваа теза систематски.

Во научно-публицистичка форма, спектрум-моделот доби голема видливост преку статијата на Claire Ainsworth „Sex Redefined” (Nature, 2015) и преку популарната монографија на Agustín Fuentes Sex Is a Spectrum: The Biological Limits of the Binary (Princeton University Press, 2023). Во еволуциската биологија, монографијата на Joan Roughgarden Evolution’s Rainbow: Diversity, Gender, and Sexuality in Nature and People (University of California Press, 2004) ја прошири категоријата сексуална диверзност преку животинскиот свет.

Силната верзија на спектрум-моделот, сепак, има две главни филозофски слабости. Прво, терминот „спектрум“ имплицира еднодимензионален континуум, додека биолошкиот пол има повеќе оски (хромозомска, гонадна, хормонална, морфолошка, гаметска), чии меѓуодноси не се сведуваат на едноставна скала. Второ, спектрум-моделот ја репродуцира бинарноста како имплицитен референт: индивидуите се позиционирани „поблиску до машкото“ или „поблиску до женското“, што значи дека самите крајни точки остануваат теориски привилегирани. Овие критики се елаборирани во статијата на Letitia Meynell „Are There Two Sexes? Yes and No, But Mostly No (and Gender is Something Else Anyway – More or Less)” (Philosophy, Theory, and Practice in Biology, 2026).

2.3. Плурализам и контекстуализам

Третата позиција — плурализмот за биолошкиот пол — тврди дека постојат повеќе валидни оперативни концепти на „пол”, и дека ниту еден од нив не е универзално првичен. Оваа позиција не е реторички привлечна како спектрум-моделот, но е метафизички пософистицирана.

Раните корени на плурализмот треба да се бараат во дебатата за природните видови во филозофијата на биологијата. John Dupré во The Disorder of Things: Metaphysical Foundations of the Disunity of Science (Harvard University Press, 1993) ја разработи позицијата позната како promiscuous realism — тврдењето дека реалниот свет дозволува повеќе вкрстувачки класификации, ниту една од кои не е „вистинската”. Во подоцнежниот текст „A Postgenomic Perspective on Sex and Gender” (во How Biology Shapes Philosophy: New Foundations for Naturalism, ed. David Livingstone Smith, Cambridge University Press, 2017), Dupré експлицитно ја применува оваа рамка на дебатата за полот.

Најразработената современа верзија на плурализмот е sex contextualism на Sarah S. Richardson, директорка на Harvard GenderSci Lab. Во монографијата Sex Itself: The Search for Male and Female in the Human Genome (University of Chicago Press, 2013), Richardson ја анализира историјата на хромозомските теории на полот и покажува како културните родови норми ги обликуваат самите истражувачки програми. Во подоцнежната статија „Sex Contextualism” (Philosophy, Theory, and Practice in Biology, 2022), таа ја формализира позицијата: дефиницијата на пол и на варијабилите поврзани со полот треба да се операционализира различно во различни истражувачки контексти, без потреба од една унифицирачка дефиниција.

Други значајни плуралисти вклучуваат Paul E. Griffiths, чија статија „What are biological sexes?” (philsci-archive, 2021) нуди функционално-историски пристап; Laura Franklin-Hall со историско-видски пристап; и неодамнешната дисертација на Natasha Maria Haddal Bridging the Towers of Babel: Pluralistic Approaches to Understanding Biological Sex (UC Davis, 2026), која предложи situated-process pluralism како синтетичка рамка.

Клучната дистинкција помеѓу спектрум-моделот и плурализмот можеме да ја сумираме на следниот начин: спектрум-моделот вели „полот е едно нешто, но тоа нешто е континуирано”; плурализмот вели „полот е повеќе нешта, и секое од нив има своја логика на дискретност или континуитет во зависност од истражувачкиот контекст”. Втората позиција ја напушта самата рамка на бинарноста, наместо да ја „растегне“ во еднодимензионална скала.

3. Феминистичка STS-генеалогија на плурализмот

Плурализмот за биолошкиот пол не е едноставно филозофска иновација; тој има длабока генеалогија во феминистичката студија на науката од втората половина на дваесеттиот век. Реконструкцијата на оваа генеалогија е важна затоа што го покажува плурализмот не како реакција на современите политички дебати, туку како долгорочно развиена епистемолошка позиција.

3.1. Раниот feminist sex/gender конструктивизам и неговите граници

Дистинкцијата помеѓу „пол” (биолошки) и „род” (социјален) беше една од клучните теориски придобивки на феминизмот од седумдесеттите години на дваесеттиот век. Класичен текст е статијата на Gayle Rubin „The Traffic in Women: Notes on the ‘Political Economy’ of Sex” (во Toward an Anthropology of Women, ed. Rayna Reiter, Monthly Review Press, 1975), која ја воведе концепцијата на sex/gender system. Оваа дистинкција овозможи феминистичката теорија да тврди дека родовата нееднаквост не е „природна” последица на биолошките разлики, туку производ на општествено-историски конфигурации.

Меѓутоа, како што забележа Judith Butler во Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity (Routledge, 1990), оваа дистинкција го задржува „полот” како природен супстрат врз кој се впишува родот. Тоа значи дека биолошкиот пол останува надвор од критика. Во подоцнежната Bodies That Matter: On the Discursive Limits of “Sex” (Routledge, 1993), Butler аргументира дека самиот пол е дискурзивно произведен — не како лажна репрезентација на „вистинското” тело, туку како регулативна идеализација што го материјализира телото на одредени начини. Сепак, Butler не нуди алтернативна биолошка онтологија; нејзината интервенција е критичко-деконструктивна.

Да се каже дека „полот” е дискурзивно произведен кај Butler не значи дека телото е произволна фикција, туку дека телесните разлики стануваат значајни и социјално управливи преку нормите што ги именуваат и ги стабилизираат. Поимот „материјализација” во Bodies That Matter токму го означува овој процес: телото не е пасивна материја врз која јазикот „се лепи”, туку место каде повторливите норми (во медицина, право, семејство, образование) произведуваат различни режими на видливост, дозволивост и нормализација. Во оваа смисла, деконструкцијата не е негирање на материјата, туку критика на условите под кои одредени телесности се признаваат како „природни” а други како „аномални”.

Сепак, токму тука се појавува и границата на оваа рамка за целите на дебатата за биолошкиот пол. Ако полот е пред сè регулативен ефект, тогаш прашањата за механизмите на развој (ендокрина регулација, генетски патеки, морфогенеза), за варијабилноста на популациско ниво, и за клиничките последици од одредени телесни конфигурации остануваат недоволно артикулирани. Во пракса, биологијата лесно станува „црна кутија”: се претпоставува дека постои некаков телесен субстрат, но не се објаснува како тој субстрат функционира, како се мери, и како е вплеткан во институционални практики на интервенција (на пр. медицинска нормализација на интерсекс тела). Затоа, критичко-деконструктивниот потег мора да се дополни со епистемолошка и методолошка анализа на самата бионаука.

Токму оваа празнина ја пополнува feminist STS традицијата. Наместо да застане на тезата дека категориите се дискурзивни, таа прашува: како се произведува „пол” како научен објект преку конкретни истражувачки програми, технологии на мерење и институционални интереси. Haraway со situated knowledges ја отвора епистемолошката рамка за тоа дека објективноста е одговорна партикуларност; Longino покажува како вредностите влегуваат во самиот дизајн на истражување; а Fausto-Sterling ја анализира динамиката на развојните процеси и медицинските практики преку кои се стабилизира (или се присилува) бинарниот поредок. Ова значи дека „пол” може да биде и материјален и историски произведен: реален како ефект на биолошки механизми, но не и независен од научните и клиничките практики што ги прават тие механизми релевантни и мерливи.

Оттука, логичниот следен чекор по Butler не е враќање кон „природата” како последна инстанца, туку развивање на рамка што истовремено (а) ја одржува критиката на категоријалната нормализација и (б) може да зборува за биолошки механизми без редукционизам. Феминистичката филозофија на биологијата ја презема токму оваа задача: да покаже како научните објаснувања за телото се вредносно и институционално ситуирани, но сепак подложни на рационална критика и методолошко подобрување.

3.2. Феминистичка филозофија на биологијата

Паралелно, но поинаку артикулирано, во феминистичката филозофија на биологијата се развиваше посебна линија на критика. Helen E. Longino во Science as Social Knowledge: Values and Objectivity in Scientific Inquiry (Princeton University Press, 1990) аргументира дека вредностите неизбежно влегуваат во научните истражувања преку изборот на хипотези, методи и евиденциски стандарди — но дека ова не е дефект, туку структурна одлика на науката. Evelyn Fox Keller во Reflections on Gender and Science (Yale University Press, 1985) ги анализираше родовите метафори вградени во самите научни концепти.

Donna Haraway во статијата „Situated Knowledges: The Science Question in Feminism and the Privilege of Partial Perspective” (Feminist Studies, 1988) ја формулира епистемологијата на situated knowledges — секое знаење е партикуларно ситуирано, што не значи дека е арбитрарно или релативистичко, туку дека објективноста треба да се преформулира како одговорна партикуларност, не како поглед од никаде. Оваа епистемолошка рамка е директен филозофски претходник на современиот плурализам: ако секое знаење е ситуирано, тогаш повеќе валидни оперативни концепти на „пол” можат да коегзистираат, секој одговорен на својот контекст.

Линијата на критика на сексдиференцијалната невронаука и медицина е разработена во две влијателни монографии: Cordelia Fine, Delusions of Gender: How Our Minds, Society, and Neurosexism Create Difference (W. W. Norton, 2010), и Rebecca M. Jordan-Young, Brain Storm: The Flaws in the Science of Sex Differences (Harvard University Press, 2010). Двете книги покажуваат како есенцијалистичките претпоставки за разликите помеѓу машкиот и женскиот мозок се чувствително условени од методолошки и интерпретативни одлуки што не се „чисто емпириски”.

3.3. Sarah S. Richardson и Harvard GenderSci Lab

Денес, Sarah S. Richardson и Harvard GenderSci Lab нудат една од најразвиените институционални и теориски рамки за феминистичка анализа на полот во биомедицинските истражувања. Нивната програма го продолжува наследството на Longino, Haraway и Fausto-Sterling, но го преведува во оперативни критериуми и практични насоки за преиспитување и ревизија на истражувачките протоколи.

Она што ја прави оваа платформа „институционална” не е само тоа што постои како лабораторија, туку тоа што функционира како место каде концептуалната анализа и методолошката критика се врзуваат со конкретни научни практики. Наместо да остане на ниво на општи тврдења за „родова пристрасност” во науката, GenderSci Lab систематски ги чита истражувачките дизајни како пакети од претпоставки: кои варијабли се избрани, кои мерки се сметаат за „објективни”, кои разлики се третираат како фундаментални, и кои се однесуваат на институционален контекст (клинички протоколи, регулаторни дефиниции, историски стандарди на „нормално”).

Во практична работа, ова често значи „концептуален аудит” на јазикот на sex differences: дали разликата е навистина причинска или е статистички артефакт; дали „машко/женско” е најдобрата поделба за конкретниот феномен; дали има помоќни променливи што ја објаснуваат варијацијата (возраст, телесна маса, терапевтски статус, изложеност на стрес, социјална позиција); и дали се мешаат биолошки и социјални механизми во една единствена етикета. Наместо да се негира постоењето на разлики, целта е да се спречи нивната рефикација: да се разликуваат стабилни ефекти од контекстуални, и да се избегне автоматското претворање на групни просеци во есенцијалистички наративи.

Вака сфатена, работата на Richardson е истовремено теориска и „инженерска”: таа не предлага уште една голема дефиниција на пол, туку процедура за тоа како да се работи со поимот без да се лизне во бинарен есенцијализам или во празна реторика на „спектрум”. Sex contextualism може да се чита како формализација на оваа процедура: за секое истражување да се наведе кои димензии на телесна и социјална варијабилност се релевантни, како ќе се мерат, кои механизми се претпоставуваат, и каде се границите на генерализацијата. Токму на ова место се отвора критички дијалог со SABV-политиките.

Sex contextualism, како што е разработен во статијата на Richardson во Philosophy, Theory, and Practice in Biology (2022), нуди алтернатива на она што го нарекува binary sex essentialism во тековните NIH политики за „пол како биолошка варијабла” (sex as a biological variable, SABV). Richardson не тврди дека SABV-политиките се проблематични во самата нивна цел — да обезбедат дека истражувањата ги вклучуваат и женските и машките субјекти и дека потенцијалните разлики се анализираат — туку дека тие премногу често се спроведуваат низ есенцијалистичка рамка што го третира „полот” како единствена, фиксна, бинарна варијабла. Контекстуалистичката алтернатива бара дефинирање и операционализирање на „полот” поодделно за секое истражувачко прашање: што точно треба да се објасни, кој механизам се претпоставува, и кои мерки навистина го зафаќаат релевантниот аспект на варијабилноста.

4. Квир-теориски и постхуманистички интервенции

Плурализмот развиен во филозофијата на биологијата и feminist STS добива дополнителна теориска длабочина кога се чита во контекст на квир-теоријата и постхуманистичката материјалистичка традиција. Овие правци не се едноставни алијанси: тие нудат различни прашања, но конвергираат во отфрлањето и на есенцијализмот и на едноставниот социјален конструктивизам.

4.1. Karen Barad и agential realism

Постхуманистичката интервенција на Karen Barad во Meeting the Universe Halfway: Quantum Physics and the Entanglement of Matter and Meaning (Duke University Press, 2007) ги преобликува самите термини на дебатата. Barad предлага agential realism — позиција според која феномените (вклучително и „пол”) не претходат на интеракциите, туку се конститутивно произведени преку она што таа го нарекува intra-action. Категориите како „машко” и „женско” не се претпоставени од почеток за потоа да бидат „претставени” од науката, туку се произведени како дискретни во специфични „апаратури” на материјално-дискурзивна практика.

Импликацијата е дека прашањето „дали полот е навистина бинарен” е лошо поставено: не постои „полот сам по себе” независно од апаратурата на мерење и категоризација. Секоја апаратура — генетско тестирање, хормонално мерење, гонадна анализа, спортска регулација — произведува различен „пол”. Ова не е релативизам; апаратурите имаат свои реални ефекти и свои реални ограничувања. Но идејата за единствен, природен, претпоставен „пол” се распаѓа.

Клучната категорија тука е апаратурата (apparatus) — не како неутрален инструмент што „го мери” веќе постоечкиот свет, туку како материјално-дискурзивен склоп што ја организира самата можност за појава на феноменот. Апаратурите вклучуваат инструменти, протоколи, стандарди за валидност, институционални цели и јазични категории преку кои се прави разлика меѓу „сигнал” и „шум”, меѓу „нормално” и „патолошко”, меѓу релевантно и нерелевантно. Во таа смисла, апаратурата не е надворешна на „полот”; таа е дел од условите под кои „пол” воопшто може да се појави како објект на знаење.

Затоа Barad зборува за agential cut: секоја апаратура прави „рез” што ги поставува границите на она што ќе важи како објект, и истовремено на оној што мери/интерпретира. Кога една клиничка пракса го дефинира полот преку кариотип (XX/XY), таа прави рез што ја привилегира хромозомската димензија и ја маргинализира хормоналната или фенотипската; кога спортска федерација го дефинира преку тестостеронски праг, резот ја прави ендокрината мерка централна; кога административниот систем го дефинира преку „М/Ж” во матична книга, резот го претвора полот во правно-идентификациска ознака. Во сите случаи, резот не е само опис, туку продукција на релевантност: тој одредува што „се брои” како доказ и што ќе биде невидливо.

Разликата меѓу intra-action и обичната „интеракција” е токму во тоа што Barad не претпоставува однапред јасно одделени ентитети што потоа стапуваат во однос. Во intra-action, ентитетите се конституираат преку односот: „тело”, „пол”, „мерење”, „ризик”, „популација” и „норма” не се фиксни предмети што науката ги открива, туку стабилизации што се постигнуваат во повторливи практики. Ова не значи дека телата се измислени, туку дека нивната артикулација — кои разлики се релевантни, кои граници важат, кои категории се применливи — е неразделна од режимот на знаење и интервенција.

Ако ја следиме оваа логика низ различни институционални полиња, добиваме цела серија „полови” што не се сведуваат еден на друг. Во лабораториски контекст, полот може да биде експериментална варијабла (избор на животински модел, контролирање на хормонален циклус, репродуктивен статус); во клиниката, тој е параметар поврзан со скрининг, дијагноза и терапија; во правото и администрацијата, тој е категорија на признавање што ги организира документите, просторот и пристапот до права; во спортот, тој е регулаторен механизам за распределба на натпреварувачки категории; во дигитални инфраструктури и AI, тој е податочна ознака што го структурира тренингот, предвидувањето и пристапот до ресурси. Во секој од овие случаи, „пол” не е ист објект со различни имиња; тој е различен објект произведен преку различни цели, мерки и практики.

Важна е и разликата со релативизмот. Barad не тврди дека „сè е конструкција” и дека било која класификација е подеднакво добра; тврдењето е дека класификациите имаат материјални последици и дека научните апаратури се места каде одговорноста е неизбежна. Кога ќе се избере одреден рез, тој почнува да работи во светот: се менуваат протоколи, се распределуваат терапии, се утврдуваат ризици, се создаваат исклучувања. Оттука, објективноста не е „неутралност”, туку отчетност: да се може да се објасни зошто токму тој рез е направен, кои интереси и вредности го поддржуваат, и кои ефекти ги произведува.

Во рамката на овој труд, agential realism може да се чита како постхуманистички темел на плурализмот: ако „пол” се појавува преку апаратури и резови, тогаш не е изненадување што постојат повеќе валидни оперативни концепти што не се сведуваат на една дефиниција. Она што филозофијата на биологијата го формулира како плурализам (Dupré) или контекстуализам (Richardson), кај Barad добива онтолошка артикулација: објектите на знаење не се претходно дадени, туку се произведени во практики што истовремено се когнитивни, институционални и материјални. Оваа врска е важна и за импликациите во Секција 6: во биомедицината, во AI и во образованието, прашањето не е само „која дефиниција е точна”, туку „која апаратура произведува кои ефекти” — и кои резови сме подготвени да ги браниме како оправдани.

Сродна постхуманистичка интервенција нуди Rosi Braidotti во The Posthuman (Polity Press, 2013), каде што субјективноста и материјалноста се преобликуваат низ номадска онтологија на афирмативна разлика, отворајќи простор за плурален пристап кон воплотувањето надвор од хуманистичките бинарности.

4.2. Транс-теоријата и воплотувањето (Embodiment)

Транс-теоријата нуди уште една клучна интервенција, овојпат фокусирана на феноменологијата на проживеаното транс-искуство. Julie L. Nagoshi и Stephan/ie Brzuzy во статијата „Transgender Theory: Embodying Research and Practice” (Affilia: Journal of Women and Social Work, 2010), а потоа и во монографијата Gender and Sexual Identity: Transcending Feminist and Queer Theory (Springer, 2014, со Craig T. Nagoshi како коавтор), развиваат позиција што ја нарекуваат trans-identity theory.

Оваа теорија се обидува да го надмине ограничувањето како на феминистичкиот конструктивизам (премногу дискурзивен, премногу нематеријалистички), така и на батлерскиот перформативизам (телото како впишана површина без агентност). Нагоши и колегите тврдат дека родовиот идентитет е истовремено флуиден, воплотен и проживеан — телото е извор, а не само површина на идентитетот. Оваа позиција е сродна на плурализмот за биолошкиот пол, но работи на различен терен: не на онтологијата на биолошките категории, туку на феноменологијата на воплотениот идентитет.

Talia Mae Bettcher, филозофка од California State University, Los Angeles, нуди аналитички прецизна интервенција во дебатата. Во статијата „Trans Identities and First-Person Authority” (во “You’ve Changed”: Sex Reassignment and Personal Identity, ed. Laurie J. Shrage, Oxford University Press, 2009), Bettcher развива позиција според која транс-лицата имаат first-person authority над сопствениот род — но оваа авторитетност не е епистемичка (привилегиран пристап до внатрешен факт), туку етичка (правото да се биде сметан/а за она кое што се самоидентификува). Во посериозно цитираната статија „Evil Deceivers and Make-Believers: On Transphobic Violence and the Politics of Illusion” (Hypatia: A Journal of Feminist Philosophy, 2007), Bettcher ја анализира динамиката на транс-фобичното насилство како последица на принудата за класификација.

5. Концептуална анализа: зошто плурализмот е третата позиција

5.1. Зошто спектрум-моделот не е доволен

Спектрум-моделот, иако педагошки моќен и политички привлечен, страда од три структурни слабости.

Прво, технички, „спектрум” имплицира еднодимензионален континуум. Биолошкиот пол, како што елаборираат Richardson и Fausto-Sterling, има повеќе димензии (хромозомска, гонадна, хормонална, морфолошка), кои не се сводат на едноставен градиент. Точното моделирање би било повеќедимензионален простор со области на висока статистичка концентрација, не еднодимензионален спектрум.

Второ, имплицитно, спектрум-моделот ја репродуцира бинарноста како скриен референт. Кога велиме дека некој е „поблиску до машкиот крај” или „некаде помеѓу”, сè уште ги претпоставуваме самите крајни точки како теориски привилегирани. Плурализмот ја напушта оваа имплицитна бинарност, додека спектрум-моделот само ја редефинира како еднодимензионална скала.

Трето, политички, спектрум-моделот е лесно нападнат од критичари на родовиот идентитет токму поради своите технички слабости. Аргумент од типот „гаметите се бинарни, значи полот е бинарен” има реторичка моќ против спектрум-моделот, но не и против плурализмот, бидејќи плурализмот не тврди дека гаметската категорија е континуирана — туку дека таа е една од повеќе валидни оперативни категории.

Овие три слабости може да се сумираат и како проблем на погрешна геометрија. Кога сложен предмет се претставува како континуум, разликите што се независни (или слабо корелирани) се принудени да изгледаат како различни степени на истото. Но токму во доменот на полот, многу биолошки индикатори се „крстосуваат” без да се порамнуваат: може да постојат лица со типично „машки” хормонален профил и типично „женски” морфолошки одлики, или обратно, и тоа не како аномалија што треба да се „врати” на оска, туку како доказ дека оската е аналитички наметната. Оттука, зборот „спектрум” не е само метафора; тој веќе кодира одреден начин на мерење.

Постои и втор, посуптилен проблем: спектрум-моделот често ја меша дескриптивната теза („биолошките индикатори варираат”) со нормативната или политичката теза („категориите треба да се либерализираат”). И двете може да бидат точни, но врската меѓу нив не е дедуктивна. Кога спектрумот се користи како мост меѓу биологија и етика, критичарите лесно ја напаѓаат биологијата за да го дискредитираат етичкото барање; а поддржувачите, обратно, се обидуваат да извлечат морална поука од една технички нестабилна слика. Плурализмот е посилен токму затоа што ја прекинува оваа амфиболија: тој дозволува да се каже дека (а) во одредени биолошки контексти бинарната гаметска класификација е релевантна, и истовремено дека (б) во правни, клинички или идентитетски контексти се релевантни други, независни класификации.

Оттука, плурализмот може да се разбере како корекција на „спектрум-импулсот” преку воведување на методолошка дисциплина: да се именува задачата (што сакаме да објасниме или регулираме), да се избере релевантниот индикатор (што точно мериме), и да се наведе доменот на важност (каде мерката има смисла, а каде не). Наместо една голема слика што треба да ги покрие сите употреби на зборот „пол”, плурализмот предлага повеќе помали, контекстуално оправдани поими. Со тоа, тој не го „побива” спектрумот, туку го локализира: спектрум-репрезентациите може да бидат корисни за одредени образовни и политички цели, но не смеат да се третираат како основна онтологија на полот.

5.2. Зошто чистиот социјален конструктивизам не е доволен

Од друга страна, едноставниот социјален конструктивизам, што го третира „полот” исклучиво како дискурзивен ефект без никаква материјална подлога, исто така е недоволен. Ако полот е чисто социјална конструкција, тогаш материјалните искуства на интерсекс лицата (телесни структури што не се вклопуваат во очекуваните бинарни категории), на trans лицата (несоодветство помеѓу доделениот пол при раѓање и проживеаниот идентитет), и на сите тела што не се прилагодуваат на нормата, стануваат теориски невидливи или сведени на „пукнатини” во дискурсот.

Плурализмот ја одржува материјалноста на телото без есенцијализам. Постојат реални хромозомски варијации, реални хормонални нивоа, реални морфолошки одлики — но ниту една од нив сама по себе не дефинира „пол” универзално, и нивните меѓуодноси не се сведуваат на бинарна или еднодимензионална шема.

Ова „одржување на материјалноста” не значи враќање кон идејата за две природни суштини. Напротив, плурализмот го разбира полот како комплекс од развојни, ендокрини, генетски и социјално-медицински процеси што се стабилизираат (или се дестабилизираат) во различни времиња и на различни телесни нивоа. Прашањето не е дали телото е „реално”, туку кои механизми и кои мерки се релевантни за даден проблем: репродуктивна функција, ризик за одредена болест, ефект на терапија, или правно-административна категоризација.

Тука се гледа и слабоста на многу „умерени” позиции што сакаат да бидат и биолошки и конструктивистички, но завршуваат со една доминантна кауза: „гените го прават полот”, „хормоните го прават полот” или „социјализацијата го прави полот”. Таквите приказни се привлечни бидејќи нудат јасна линија на објаснување, но во пракса произведуваат лажни дилеми и лажни универзалности. Плурализмот го заменува прашањето „што е полот навистина?” со прашањето „како функционира конкретниот механизм(и) што во овој контекст ги поврзуваме со полова разлика?” — и со тоа ја преместува дебатата од метафизичка етикета кон истражувачка прецизност.

Конечно, плуралистичкиот материјализам е компатибилен со постхуманистичката теза дека категориите не постојат „пред” практиките на мерење и интервенција. Како што сугерира Barad, она што го именуваме како „пол” се појавува како дискретно или континуирано во зависност од апаратурата: кој индикатор го мериме, со каква техника, во која институција, и со каква нормативна цел. Richardson го преведува истиот увид во методолошки јазик: не постои една дефиниција што однапред ќе ја реши дебатата; има подобри и полоши операционализации во зависност од задачата. Оттука, критиката на чистиот конструктивизам не е повик за „враќање” кон природата, туку повик за одговорно поврзување на описот на телото со практиките што го прават тој опис возможен.

5.3. Lyotard и хетерогеноста на режимите на расудување

Филозофската длабочина на плурализмот може дополнително да се осветли преку рамката на Jean-François Lyotard од Le Différend (Éditions de Minuit, 1983; англиски превод Manchester University Press, 1988). Lyotard воведе концепт на différend — конфликт помеѓу две страни што не може да се реши во заеднички идиом затоа што самите идиоми се хетерогени. Во контекст на дебатата за полот, différend-от помеѓу гаметската, хормоналната, идентитетската и политичката дефиниција на полот не е грешка што треба да се „реши” преку принудно унифицирање, туку структурна одлика на самиот предмет.

Оваа Лиотарова рамка е продуктивна затоа што не води кон релативизам. Хетерогеноста на режимите на расудување не значи дека сите тврдења се еднакво валидни — секој режим има свои внатрешни критериуми за валидност. Но не постои метајазик што ги обединува сите режими во една универзална рамка. Плурализмот за биолошкиот пол може да се чита како апликација на оваа Лиотарова поставка во филозофијата на биологијата.

6. Импликации за политика и практика

6.1. Биомедицински истражувања

Најнепосредната практична импликација на плуралистичката позиција е во биомедицинските истражувања. NIH политиката за „пол како биолошка варијабла” (SABV), воведена во 2016 година, бара истражувачите да го разгледуваат полот како варијабла во прединиклинички и клинички истражувања. Како што аргументира Richardson, проблемот не е во самата цел на политиката, туку во нејзината тенденција да го третира полот како единствена, фиксна, бинарна варијабла.

Контекстуалистичка алтернатива би барала, за секое истражувачко прашање, експлицитно дефинирање на тоа која димензија на „полот” е релевантна (хормонска? хромозомска? морфолошка?), како е операционализирана, и кои се ограничувањата на категоризацијата. Оваа пракса не е поскромна — таа е попрецизна.

6.2. Алгоритамска класификација и AI-системи

Втората значајна импликација е во полето на алгоритамското одлучување и системите на вештачка интелигенција. Машинското учење најчесто го третира полот како бинарна категориска варијабла, што ги наследува и репродуцира претпоставките на бинарниот есенцијализам. Дури и кога се додава „non-binary” како трета опција, основната логика останува иста: пол се третира како единствена варијабла со ограничен број вредности.

Плуралистичка алтернатива би барала да се прашаме, за секоја конкретна апликација: која димензија на полот е навистина релевантна за оваа задача, и зошто? Во медицинска дијагностика, релевантна може да биде хормоналната или генетската димензија. Во политика на еднаквост на работното место, релевантна може да биде проживеаната родова положба, не биолошките карактеристики. Во спортска регулација, релевантна е некоја мерка на физичка способност што не мора да кореспондира директно со „пол”. Плурализмот не е техничко комплицирање; тој е етичка и епистемолошка дисциплина против лажната едноставност.

Во техничка смисла, „пол” во ML-системите речиси никогаш не е директно измерена биолошка величина, туку етикета што се внесува во податочниот сет како претпоставен ground truth. Таа етикета може да потекнува од административни регистри (правно/административно означување), од самоидентификација, од клинички белешки или од алгоритамски „инференции” (на пр. процена од слика/глас). Секој од овие извори има различна епистемичка тежина и различен профил на грешка; затоа, прашањето „дали моделот е чувствителен на пол” е секогаш прашање за тоа која конкретна операционализација е употребена и за што служи.

Проблемот се засилува кога „пол” се користи како прокси за нешто друго (хормонален профил, телесна композиција, репродуктивна анатомија, социјална изложеност на ризици). Тогаш системот може да научи корелации што се локални за конкретната популација и институционален контекст (болница, осигурување, држава), а потоа да ги генерализира како „природни” разлики. Резултатот се двојни грешки: (а) епистемички — моделот ја меша причината со индикаторот; и (б) етички — лицата што не се вклопуваат во претпоставените категории (интерсекс, транс, нон-бинарни, како и луѓе со атипични хормонални/морфолошки профили) стануваат систематски поизложени на погрешна класификација, со директни последици во клиничка тријажа, персонализирани препораки или процени на ризик.

Од плуралистичка перспектива, добрата практика не е „секогаш додај пол како карактеристика”, туку: (1) експлицитно наведи зошто „пол” е релевантен за задачата и која димензија на варијабилност треба да ја зафати; (2) документирај го изворот на етикетата (самоидентификација, административна ознака, клиничка процена), нејзината несигурност и можните погрешни доделувања; (3) тестирај ја робустноста на моделот на подгрупи и на сценарија каде „пол” не е добро дефиниран или е несоодветен прокси; и (4) кога е нужно, замени ја бинарната етикета со повеќе релевантни променливи (на пр. хормонални нивоа, телесна маса/состав, возраст, терапевтски статус) или моделирај несигурност наместо фиктивна сигурност. Во оваа смисла, „sex contextualism” на Richardson може да се чита како методолошки водич и за податочни практики во AI: категориите се алатки, не природни факти, и нивната употреба носи одговорност.

6.3. Образовни политики

Третата импликација е во образованието. Curriculum-базираните спектрум-модели — на пример влијателниот Genderbread Person дијаграм на Sam Killermann — се педагошки моќни поради својата визуелна едноставност. Тие овозможуваат на млади луѓе да ги визуелизираат пол, родов идентитет, родово изразување и сексуална привлечност како посебни оски, а не како единствена варијабла.

Меѓутоа, тие исто така ги репродуцираат слабостите на спектрум-моделот: имплицитна бинарност, еднодимензионалност на секоја оска, и претпоставка дека категориите како „мажественост” и „женственост” се добро дефинирани. Плуралистичката педагогија би била понијансирана: наместо да ги става учениците на скали, таа би ги учела да ги идентификуваат различните оперативни концепти на пол и род што коегзистираат во различни контексти, и да ги критикуваат самите рамки на класификација.

Педагошката сила на ваквите дијаграми е очигледна: тие нудат минимален визуелен јазик што им дозволува на учениците да зборуваат за сопственото искуство без веднаш да паднат во морализирачки или медицински регистар. Но токму нивната сила носи и ризик: кога оските се цртаат како скали со „повеќе” и „помалку”, се создава впечаток дека идентитетот и телесноста се мерливи величини што може да се лоцираат со прецизност. Така, спектрум-педагогијата лесно се претвора во „картографија” на личности, наместо во критичко разбирање на тоа како категориите се произведуваат и за што служат.

Плуралистичката педагогија, напротив, почнува од прашањето: во кој контекст воопшто се поставува „пол” и кои практични цели се следат. Во медицината, „пол” може да значи комбинација од репродуктивна анатомија, хормонални нивоа и терапевтски статус; во правото, најчесто значи административна класификација со конкретни права и обврски; во спортот, се поврзува со фер-компетитивност и мерења на перформанс; во секојдневната интеракција, најчесто функционира како социјално препознавање и припадност. Наместо да ги става учениците „на скала”, наставата може да ги учи да ги разликуваат овие режими на употреба и да разберат зошто конфликтите околу полот често се конфликти околу погрешен превод меѓу контекстите.

Практично, ова значи три дидактички поместувања. Прво, категориите да се третираат како алатки (со домени на важност), а не како „внатрешни факти” за личноста. Второ, да се работи со примери што покажуваат дека истата личност може да биде различно класифицирана во различни институции (училиште, здравство, спортска федерација), без тоа да имплицира измама или „конфузија”. Трето, да се негува јазик што прави разлика меѓу опис, норма и политика: што знаеме за телата, што вреднуваме како правично, и какви правила воведуваме. На тој начин, плурализмот не ја заменува едноставната слика со уште една „подобра” слика, туку ја прави самата класификација предмет на образование.

7. Заклучок

Реконструкцијата на дебатата за биолошкиот пол што ја предложив во овој текст се темели на тезата дека плурализмот не е компромис помеѓу есенцијализмот и спектрум-моделот, туку трета концептуална позиција што ги дестабилизара нивните заеднички претпоставки. Есенцијализмот и спектрум-моделот делат заедничко тло: обата претпоставуваат дека постои едно нешто што се вика „пол” и дека прашањето е само како тоа нешто е структурирано (дискретно или континуирано). Плурализмот, напротив, тврди дека „полот” е повеќе нешта, секое со своја логика, свој домен на важност и свои граници.

Овој заклучок може да се прочита како синтеза на четири линии на анализа што во текстот се преплетуваат. Во Секција 2, разликувањето меѓу гаметски бинаризам, спектрум-модел и плурализам покажа дека голем дел од јавната поларизација произлегува од мешање на различни дефиниции на „пол” во една расправа. Во Секција 3, genealogијата на feminist STS и феминистичката филозофија на биологијата ја пополни празнината што ја остава критичко-деконструктивната рамка на Butler: наместо „пол” да остане црна кутија, тој стана предмет на методолошка критика и концептуална реконструкција. Во Секција 4, постхуманистичката перспектива на Barad ја радикализираше оваа интуиција: не постои „полот” независно од апаратурите на мерење, класификација и регулација; постојат различни феномени што ги именуваме со ист збор. Во Секција 5, преку Dupré и Lyotard, плурализмот се артикулираше како дисциплина на контекст: да се именува задачата, да се избере релевантната операционализација и да се признаат границите на генерализацијата. А во Секција 6, оваа дисциплина беше преведена во импликации за биомедицината, за алгоритамската класификација и за педагогијата.

Како позитивна позиција, плурализмот може да се сумира во три тврдења. Онтолошки, тој тврди дека биолошкиот пол не е единствена природна „основа” на која подоцна се додава културата, туку мрежа од делумно автономни биолошки и социјално-институционални механизми што понекогаш се порамнуваат, а понекогаш се разидуваат. Епистемолошки, тој тврди дека валидноста на една класификација не е апсолутна, туку зависи од целта, мерката и контекстот на примената — без да се лизне во релативизам, затоа што секој контекст има свои критериуми за добар доказ и добра интерпретација. Политички, плурализмот ја прекинува лажната дилема дека поддршката за trans, intersex и нон-бинарни животи мора да се темели или на „побивање” на биологијата или на поедноставена реторика за „спектрум”: правата и признавањето не се производ на една биолошка слика, туку на одговорни институционални резови и норми.

Во биомедицината, ова значи дека „вклучувањето на полот” не е чек-бокс, туку барање за концептуална работа. Полот не треба автоматски да се третира како фиксна групна поделба, туку да се праша кои физиолошки механизми се релевантни за конкретната хипотеза и дали бинарната категоризација воопшто ја „фаќа“ таа релевантност. Едно истражување за кардиоваскуларен ризик може да бара сосема различни мерки од истражување за ефектите на одредена хормонална терапија; и во двата случаи, „пол” може да биде само груб прокси што треба да се распакува во поспецифични индикатори. Тука контекстуализмот на Richardson е коректив на есенцијалистичкото читање на SABV: добрата наука не е онаа што „секогаш анализира по пол”, туку онаа што умеe да оправда зошто и како „пол” е релевантен — и кога не е.

Во AI и машинското учење, плурализмот ја прави видлива една често премолчена претпоставка: дека категоријата „пол” е стабилен и пренослив ground truth. Но моделите учат од етикети и прокси-мерки, не од „природни видови”. Затоа плуралистичката дисциплина бара најмалку три работи: (а) документација на изворот и значењето на етикетата (самоидентификација, административна ознака, клиничка процена), (б) тестирање на робустноста на моделот кога етикетата е погрешна, неодредена или контекстуално неважечка, и (в) замена на „пол” со поинформативни променливи кога задачата всушност бара мерење на физиологија, терапевтски статус или социјална изложеност. Во таа смисла, Barad-овата теза за апаратурите тука добива техничка форма: датасетот и моделот се апаратура што прави „рез” со конкретни последици, па затоа мора да биде отчетна.

Во образованието, ова значи поместување од „дијаграми на идентитет” кон образование за самите практики на класификација. Спектрум-дијаграмите можат да останат корисни како вовед, но плуралистичката педагогија мора да додаде метајазик: кои се домените во кои зборуваме за пол (биологија, право, спорт, секојдневие), кои цели ги следиме во секој домен, и кои грешки на „погрешен превод” се јавуваат кога една дефиниција се пренесува во друг контекст. Таквата настава не ги „поставува” учениците на оски; таа ги оспособува да распознаваат кога категориите работат како алатки, кога работат како норми, и кога работат како форми на исклучување. Со тоа, плурализмот станува инклузивен без да ја купи цената на рефикација.

Најчестиот приговор кон плурализмот е дека е премногу „комплициран” за јавен дискурс и за политика. Но оваа критика го меша описот на светот со удобноста на комуникацијата. Ако предметот е многуосен и институционално медијаран, тогаш едноставноста што ја нуди спектрум-реториката е лажна утеха: таа ја олеснува дебатата по цена на погрешни заклучоци и непотребни конфликти. Плурализмот бара педагошки напор токму затоа што претпоставува одговорност: да се каже што мериме, зошто мериме, и кому му служи мерката. На долг рок, овој напор е и политички продуктивен, бидејќи ги намалува местата каде технички спорови се претвораат во морални паники.

Оттука, преостанатата задача не е да се најде една „конечна” дефиниција на пол, туку да се развијат институционални и интелектуални навики што ќе го направат плурализмот применлив: стандарди за подобра операционализација во науката, правила за попрецизна употреба на категориите во дигиталните инфраструктури, и наставни форми што ги учат младите дека категориите се историски и функционални, не природни есенции. Идните истражувања би можеле да ја продлабочат оваа рамка преку (а) конкретни студии на случаи за тоа како различни апаратури (клинички, правни, спортски, алгоритамски) произведуваат различни „полови” и (б) анализи на тоа како овие апаратури можат да се редизајнираат за да бидат поправични и епистемички подобри. Ако има една практична лекција од оваа реконструкција, тогаш таа е следнава: кога зборуваме за „пол”, не треба да се прашуваме само кој е одговорот, туку и кое е прашањето што всушност го поставуваме — и каков свет создава нашиот одговор.

Библиографија

Ainsworth, Claire. „Sex Redefined.” Nature 518, бр. 7539 (2015): 288–291. https://doi.org/10.1038/518288a

Barad, Karen. Meeting the Universe Halfway: Quantum Physics and the Entanglement of Matter and Meaning. Durham, NC: Duke University Press, 2007.

Bettcher, Talia Mae. „Evil Deceivers and Make-Believers: On Transphobic Violence and the Politics of Illusion.” Hypatia: A Journal of Feminist Philosophy 22, бр. 3 (2007): 43–65.

Bettcher, Talia Mae. „Trans Identities and First-Person Authority.” Во “You’ve Changed”: Sex Reassignment and Personal Identity, уред. Laurie J. Shrage, 98–120. New York: Oxford University Press, 2009. https://doi.org/10.1093/oso/9780195385717.003.0007.

Braidotti, Rosi. The Posthuman. Cambridge: Polity Press, 2013.

Butler, Judith. Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity. New York: Routledge, 1990.

Butler, Judith. Bodies That Matter: On the Discursive Limits of “Sex”. New York: Routledge, 1993.

Byrne, Alex. „Are women adult human females?” Philosophical Studies 177, бр. 12 (2020): 3783–3803.

Dupré, John. The Disorder of Things: Metaphysical Foundations of the Disunity of Science. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1993.

Dupré, John. „A Postgenomic Perspective on Sex and Gender.” Во How Biology Shapes Philosophy: New Foundations for Naturalism, уред. David Livingstone Smith, 227–246. Cambridge: Cambridge University Press, 2017.

Fausto-Sterling, Anne. „The Five Sexes: Why Male and Female Are Not Enough.” The Sciences 33, бр. 2 (1993): 20–24.

Fausto-Sterling, Anne. „The Five Sexes, Revisited.” The Sciences 40, бр. 4 (2000): 18–23.

Fausto-Sterling, Anne. Sexing the Body: Gender Politics and the Construction of Sexuality. New York: Basic Books, 2000.

Fine, Cordelia. Delusions of Gender: How Our Minds, Society, and Neurosexism Create Difference. New York: W. W. Norton, 2010.

Fuentes, Agustín. Sex Is a Spectrum: The Biological Limits of the Binary. Princeton, NJ: Princeton University Press, 2023.

Goymann, Wolfgang, Henrik Brumm, и Peter M. Kappeler. „Biological sex is binary, even though there is a rainbow of sex roles: Denying biological sex is anthropocentric and promotes species chauvinism.” BioEssays 45, бр. 2 (2023): 2200173. https://doi.org/10.1002/bies.202200173.

Griffiths, Paul E. „What are biological sexes?” Pittsburgh Philosophy of Science Archive (philsci-archive), 2021. http://philsci-archive.pitt.edu/19906/.

Haddal, Natasha Maria. Bridging the Towers of Babel: Pluralistic Approaches to Understanding Biological Sex. Докторска дисертација, University of California, Davis, 2026. https://escholarship.org/uc/item/67620031.

Haraway, Donna. „Situated Knowledges: The Science Question in Feminism and the Privilege of Partial Perspective.” Feminist Studies 14, бр. 3 (1988): 575–599.

Jordan-Young, Rebecca M. Brain Storm: The Flaws in the Science of Sex Differences. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2010.

Keller, Evelyn Fox. Reflections on Gender and Science. New Haven, CT: Yale University Press, 1985.

Longino, Helen E. Science as Social Knowledge: Values and Objectivity in Scientific Inquiry. Princeton, NJ: Princeton University Press, 1990.

Lyotard, Jean-François. Le Différend. Paris: Éditions de Minuit, 1983. Англиски превод: The Differend: Phrases in Dispute, прев. Georges Van Den Abbeele. Manchester: Manchester University Press, 1988.

Meynell, Letitia. „Are There Two Sexes? Yes and No, But Mostly No (and Gender is Something Else Anyway – More or Less).” Philosophy, Theory, and Practice in Biology 18 (2026). https://journals.publishing.umich.edu/ptpbio/article/id/5905/.

Nagoshi, Julie L., и Stephan/ie Brzuzy. „Transgender Theory: Embodying Research and Practice.” Affilia: Journal of Women and Social Work 25, бр. 4 (2010): 431–443. https://doi.org/10.1177/0886109910384068.

Nagoshi, Julie L., Craig T. Nagoshi, и Stephan/ie Brzuzy. Gender and Sexual Identity: Transcending Feminist and Queer Theory. New York: Springer, 2014. https://doi.org/10.1007/978-1-4614-8966-5.

Richardson, Sarah S. Sex Itself: The Search for Male and Female in the Human Genome. Chicago: University of Chicago Press, 2013.

Richardson, Sarah S. „Sex Contextualism.” Philosophy, Theory, and Practice in Biology 14 (2022). https://journals.publishing.umich.edu/ptpbio/article/id/2096/.

Roughgarden, Joan. Evolution’s Rainbow: Diversity, Gender, and Sexuality in Nature and People. Berkeley: University of California Press, 2004.

Rubin, Gayle. „The Traffic in Women: Notes on the ‘Political Economy’ of Sex.” Во Toward an Anthropology of Women, уред. Rayna R. Reiter, 157–210. New York: Monthly Review Press, 1975.

Stone, Sandy. „The Empire Strikes Back: A Posttranssexual Manifesto.” Camera Obscura 10, бр. 2 (29) (1992): 150–176.

Stryker, Susan. Transgender History: The Roots of Today’s Revolution. Berkeley: Seal Press, 2008. Ревидирано издание, 2017.

Stryker, Susan, и Aren Z. Aizura, уред. The Transgender Studies Reader 2. New York: Routledge, 2013.

Stryker, Susan, и Stephen Whittle, уред. The Transgender Studies Reader. New York: Routledge, 2006.