·Институт за родови студии, Филозофски факултет, УКИМ

Скопје, мај 2026

Резиме

Овој труд тргнува од често повторуваната, но проблематична претпоставка дека студиите на телото (body studies) во основа се продолжение на queer и феминистичките студии. Иако тие две традиции остануваат конститутивни нишки, аргументот овде е дека body studies никогаш не биле — ниту денес се — едно поле со едно теоретско јадро. Тие се конвергенциска зона во која се сретнуваат филозофската феноменологија, медицинската антропологија и социологија, антропологијата на отелотворувањето, историјата на телото, црните и постколонијалните студии, crip и mad студиите, trans студиите, постхуманистичката теорија и, во последниот слој, алгоритамските и податочни студии за телото. Текстот ги мапира овие нишки прво генеалошки — низ четири пресвртни моменти меѓу 1934 и денес — а потоа тематски, со посебно внимание на сегашниот момент, во кој телото сè повеќе се регулира преку класификатори, content moderation и предиктивни инфраструктури. Се завршува со авторска позиција околу тоа што алгоритамското тело им бара на студиите на телото.

1. Вовед: студиите на телото како поле на конвергенција

Кога во студентска или колегијална расправа се појави прашањето „дали body studies всушност не се исто со queer и феминистичките студии?“, искушението е да се одговори потврдно. Феминистичките и queer студиите навистина го дадоа најголемиот дел од концептуалниот речник со кој денес говориме за телото — перформативност, означеност, биополитика, материјалност, абјекција, ориентација. Но потврдниот одговор би бил историски неточен и теоретски рестриктивен. Тој би заборавил дека веќе во 1934 година Marcel Mauss пишува за „техниките на телото“ во антрополошки клуч, дека Maurice Merleau-Ponty го прави живеаното тело централна тема на феноменологијата во 1945, дека Frantz Fanon во 1952 ја основа расната феноменологија на отелотворувањето, и дека Bryan Turner во 1984 година го даде она што многу читатели го сметаат за првиот синтетички текст на полето воопшто.

Студиите на телото, накратко, не се едно поле туку конвергенциска зона. Тие настанаа кога повеќе независни траектории — некои стари речиси цел век, некои свежи од вчера — се сретнаа околу заедничкиот увид дека телото не е природен факт пред или под културата, туку историски, социјално и материјално структурирана точка во која се сретнуваат низа режими на моќ, знаење, грижа, перцепција и капитал.

Овој труд има двојна структура. Прво, генеалошки скицирам четири пресвртни моменти преку кои полето се изградило — антрополошко-социолошкиот, феминистичко-биополитичкиот, перформативно-постхуманистичкиот и афективно-алгоритамскиот. Второ, во рамките на овие моменти и потоа надвор од нив, тематски ги мапирам нишките кои не може да се сводат ниту на queer ниту на феминистичкото потекло — феноменологијата, медицинската социологија, црните студии, disability и crip студиите, trans студиите, постхуманизмот и сегашната алгоритамска димензија. Завршувам со авторска позиција за тоа што алгоритамското тело им бара на студиите на телото и зошто тоа прашање е особено важно за регионот од кој пишувам и за работата на пресек на родови студии и AI етика.

2. Генеалошка скица: четири пресврти

2.1. Пред-историја: техниките на телото и феноменологијата (1934–1962)

Студиите на телото имаат пред-историја која ретко се признава во англофонските прегледи. Во 1934 година, во краток но влијателен текст, Marcel Mauss изнесува дека дури и најосновните човечки активности — одењето, пливањето, копањето, спиењето — се „техники на телото“, кои се учат и пренесуваат културно (Mauss 1934). Со тоа, тој ја разградува претставата за телото како природна основа врз која културата дополнително се запишува. Телото е, веќе од почеток, културна ткаенина.

Втор извор е феноменологијата. Maurice Merleau-Ponty во „Феноменологија на перцепцијата“ (1945) развива поим за живеаното тело како услов на можност за восприемање на светот воопшто. Германската традиција прави критичка дистинкција помеѓу Körper (телото-објект, телото на медицината) и Leib (живеаното тело, тело-како-јас) — дистинкција која подоцна Drew Leder ќе ја разработи во „The Absent Body“ (1990). Феноменологијата на телото не е продолжение ниту на феминистичкото ниту на queer мислење — таа им претходи и подоцна ќе им биде ресурс.

Трет, и за глобалната рамка најважен извор е Frantz Fanon. Во „Peau noire, masques blancs“ (1952) и подоцна во „Les damnés de la terre“ (1961), Fanon ја основа расната феноменологија на отелотворувањето. Неговата анализа на „расно-епидермалната шема“ — моментот во кој белиот поглед го фиксира црното тело однадвор, разбивајќи ја интегритетот на самопретставувањето — остана еден од најпродуктивните теоретски моменти за подоцнежните црни студии (Fanon 1952). Овој момент покажува дека критичкото мислење за телото не започна во англофонскиот универзитет на 80-те, туку во антиколонијалното пишување деценија и пол претходно.

2.2. Првиот пресврт: социологија, антропологија и Foucault (1975–1990)

Првиот експлицитно методолошки пресврт кон телото како предмет на студии се случи на пресекот меѓу две различни траектории: француската мисла за биополитиката и англофонската социологија на телото. Michel Foucault во „Surveiller et punir“ (1975) и потоа во првиот том на „Histoire de la sexualité“ (1976) го изнесе аргументот дека модерната моќ не функционира преку забрана туку преку производство — производство на тела, желби, навики, нормалности. Поимите дисциплина и биополитика овозможија да се мисли телото истовремено како цел и продукт на режимите на знаење-моќ (Foucault 1975, 1976).

Паралелно, Pierre Bourdieu го разви поимот на habitus — тело-системот на диспозиции што културата ги впишува до ниво на несвесна, пререфлексивна моторика (Bourdieu 1972). Bryan Turner во „The Body and Society“ (1984), кој многу историчари го сметаат за основачки текст на social-scientific body studies, ги синтетизира овие импулси во програма за систематска социологија на телото. Chris Shilling потоа во „The Body and Social Theory“ (1993) ја разработува таа програма.

Овој прв пресврт е важен затоа што во него телото влегува како тема пред да биде експлицитно феминизирано или queer. Foucault има подоцнежна релевантност за queer теоријата — но во моментот на објавувањето на првиот том на „Историјата на сексуалноста“, тој не е queer-теоретичар, туку историчар на дискурзивните режими. Bourdieu никогаш не станува тоа. Turner и Shilling работат во клучот на Weberovskata sociologija. Ова е важен корективен момент: запишување на телото како теоретски проблем не било иницирано од феминистичките студии, иако феминистичките студии набрзо ќе го трансформираат во нешто друго.

2.3. Вториот пресврт: феминистичко-биополитичката синтеза (1985–1999)

Во периодот од средината на 80-те до крајот на 90-те, body studies го добиваат својот најпрепознатлив теоретски облик преку синтезата на Foucault со феминистичката теорија. Donna Haraway во „A Manifesto for Cyborgs“ (1985, прерабoтено 1991) ја отвора дискусијата за телото како хибрид меѓу органското, машинското и текстуалното (Haraway 1991). Susan Bordo во „Unbearable Weight“ (1993) го применува биополитичкиот апарат на анорексијата, женската телесна слика и западната филозофска традиција (Bordo 1993). Elizabeth Grosz во „Volatile Bodies“ (1994) и „Space, Time and Perversion“ (1995) ја гради феминистичката онтологија на телесноста како позиција независна од картезијанскиот dualizam.

Овој период исто така ги донесе и првите големи queer интервенции. Judith Butler со „Gender Trouble“ (1990) и подоцна „Bodies That Matter“ (1993) ја формулира перформативната теорија на родот и материјалноста (Butler 1990, 1993). Eve Kosofsky Sedgwick во „Epistemology of the Closet“ (1990) ги поставува темелите на queer теоријата како посебно поле. Овие текстови се во дијалог со феминистичкото јадро, но веќе го преобликуваат — особено преку поимот на перформативноста, кој ја релативизира „жената“ како стабилна категорија.

Овде се случува и нешто помалку видливо: дисциплинарната раздвоеност меѓу феминистичките и queer студиите од една, и социолошките/антрополошките студии на телото од друга страна. Во англофонскиот канон се случува „феминизација“ на body studies — во смисла дека најцитираните текстови сè повеќе се пишуваат внатре во рамките на gender studies. Bryan Turner и социолошката нишка остануваат во сопствените канали. Тоа делумно ја објаснува заблудата што денес се случува: ако читаш само на едниот патек, ти изгледа како цело поле. Но има и втор патек, кој продолжува паралелно.

2.4. Третиот пресврт: афект, нов материјализам, посткхуманизам (2000–2015)

Преминот кон 21. век донесе она што денес го нарекуваме афективен пресврт и нов материјализам. Brian Massumi во „Parables for the Virtual“ (2002) го раздвојува афектот од емоцијата и го поставува како преддискурзивна интензивност (Massumi 2002). Sara Ahmed во „The Cultural Politics of Emotion“ (2004) и потоа во „Queer Phenomenology“ (2006) ја гради феноменологијата на ориентацијата (Ahmed 2006). Eve Sedgwick во „Touching Feeling“ (2003) ги отвора queer студиите кон афективната психологија на Silvan Tomkins.

Паралелно, новиот материјализам — Karen Barad, Jane Bennett, Stacy Alaimo, Mel Y. Chen — го реартикулира телото како отворен материјално-семиотички склоп. Barad во „Meeting the Universe Halfway“ (2007) го воведува поимот intra-action, кој телото го мисли како еф ект на материјална-дискурзивна спрега, а не како однапред дадена единица што влегува во релации (Barad 2007). Stacy Alaimo во „Bodily Natures“ (2010) го развива поимот trans-corporeality — телото како поле на размени со средината, токсичноста, хемикалиите, микробиомите (Alaimo 2010). Mel Y. Chen во „Animacies“ (2012) покажува како хиерархиите на „живоста“ ги поврзуваат расата, неспособноста, сексуалноста и токсичноста на еден непредвиден начин (Chen 2012).

Во истиот период, Rosi Braidotti со „The Posthuman“ (2013) ја формулира посткхуманистичката рамка во која телото веќе не е центар на хуманистичкиот субјект, туку поле на номадски, повеќе-видски и технолошки преплетувања (Braidotti 2013). Овој пресврт е важен затоа што тука body studies дефинитивно престануваат да бидат потполе на queer/феминистичките студии — или подобро речено, queer и феминистичките студии се отвораат кон поле кое е поголемо од нив самите.

2.5. Четвртиот пресврт: алгоритамското тело (2015 – денес)

Сегашниот момент, кој датира кратко пред 2015 и се интензивира во последните пет години, го става телото во нов регистар: телото како податок, телото како класификаторски input, телото како нешто што се регулира преку content moderation, биометриско препознавање, предиктивни модели и платформска инфраструктура. Тука body studies стапуваат во дијалог со data studies, AI ethics и платформските студии.

Клучни дела се: Simone Browne, „Dark Matters: On the Surveillance of Blackness“ (2015), за расните корени на биометрискиот надзор (Browne 2015); Os Keyes, „The Misgendering Machines“ (2018), за алгоритамското препознавање на родот и неговите политички импликации (Keyes 2018); Ruha Benjamin, „Race After Technology“ (2019), за тоа како кодот ги репродуцира расните хиерархии (Benjamin 2019); Jasbir Puar, „The Right to Maim“ (2017), за повредата и дебилитацијата како продолжение на биополитиката во палестинскиот контекст (Puar 2017); Wendy Hui Kyong Chun, „Discriminating Data“ (2021), за тоа како податочните мрежи произведуваат категории кои потоа се изведуваат како природни (Chun 2021).

Овој пресврт сè уште не е завршен и неговите импликации за тоа што значи „тело“ во студиите на телото остануваат отворени. Мојот аргумент во последниот дел на овој труд е дека алгоритамското тело бара повторно теоретско премислување, исто толку радикално како она што го направи феминистичкиот пресврт во 80-те.

3. Тематски нишки: што постои надвор од queer/феминистичкото јадро

Генеалошката скица може да даде впечаток на праволиниско движење. Но сите четири пресврти се случуваат истовремено и во дијалог со паралелни нишки кои не се сводат на queer и феминистичките студии. Тука ги мапирам шесте најзначајни.

3.1. Феноменологија на телото

Феноменолошката нишка останува жива и денес. Drew Leder во „The Absent Body“ (1990) развива оригинална теорија за тоа како здравото тело „исчезнува“ од свеста, додека болното тело се појавува како отпор и тежина. Iris Marion Young во „On Female Body Experience“ (2005) го применува феноменолошкиот метод на родовите искуства — нејзината студија „Throwing Like a Girl“ (1980) останува канонски текст. María Lugones и Mariana Ortega ги отвораат деколонијалните и латино-американските феноменологии на повеќе-светското искуство (Ortega 2016). Sara Ahmed, веќе спомената, ја прави можеби најпродуктивната современа феноменологија на телото — нејзиниот поим за ориентација подеднакво функционира во queer регистар и надвор од него.

Овде вреди да се истакне една институционална реалност: феноменолошките студии на телото имаат свое сопствено списание, Body & Society, основано во 1995, и серија книги (Theory, Culture & Society). Полето е инфраструктурно посебно од gender studies, иако се преклопуваат.

3.2. Медицинска антропологија и социологија на телото

Margaret Lock и Nancy Scheper-Hughes во „The Mindful Body“ (1987) развиваат тристепена анализа на телото — индивидуално, социјално и политичко тело. Arthur Kleinman во „The Illness Narratives“ (1988) го реартикулира искуството на болката како културна и наративна формација. Annemarie Mol во „The Body Multiple“ (2002) покажува дека телото во медицинската пракса не е едно туку повеќекратно — различни клиники, инструменти и процедури произведуваат различни тела на истиот „пациент“ (Mol 2002).

Ова поле се занимава со тела што страдаат, се лекуваат, се режат, се мерат, се претставуваат во рендген и КТ сликите. Тоа поле queer и феминистичките студии можат да го осветлат, но не и да го заменат. Етнографските методи, клиничката работа и историјата на медицината се негови сопствени методолошки темели.

3.3. Disability studies и crip теорија

Disability studies се развиваат од 70-те години во два главни тока — британскиот социјален модел (Vic Finkelstein, Mike Oliver) и северноамериканскиот културен модел (Lennard Davis, Rosemarie Garland-Thomson). Социјалниот модел тврди дека неспособноста (disability) е социјално произведена — тоа што едно тело не може да влезе во зграда, не е прашање на телото туку на зградата (Oliver 1990).

Crip теоријата е подоцнежна интервенција. Robert McRuer во „Crip Theory“ (2006) ги поврзува disability и queer студиите преку поимот на „задолжителната способност на телото“ (compulsory able-bodiedness), повлекувајќи паралела со „задолжителната хетеросексуалност“ на Adrienne Rich (McRuer 2006). Alison Kafer во „Feminist, Queer, Crip“ (2013) ја шири рамката, особено преку поимот crip time — алтернативни темпоралности кои не следат стандардна продуктивна логика (Kafer 2013). Eli Clare во „Brilliant Imperfection“ (2017) ги меша личното и теоретското во еден од најубавите современи текстови за телото и поправката (Clare 2017).

Sami Schalk во „Bodyminds Reimagined“ (2018) ги поврзува disability и Black feminist студиите, отворајќи нишка која ја разработуваат и Therí Pickens („Black Madness :: Mad Blackness“, 2019) и La Marr Jurelle Bruce („How to Go Mad without Losing Your Mind“, 2021). Mad студиите како посебна гранка ја преземаат психијатриската историја и ја прават предмет на критика.

3.4. расната телесност

Црните студии за телото имаат своја сопствена генеалогија која не може да се сведе на queer/феминистичкото јадро. Hortense Spillers во „Mama’s Baby, Papa’s Maybe“ (1987) ја прави клучната дистинкција помеѓу „телото“ и „месото“ (flesh) — телото е културно конституирана единица, додека месото е она што останува по насилството на ропството, она пред и под симболизацијата (Spillers 1987). Овој аргумент стана еден од најцитираните теоретски моменти на доцните 80-те.

Saidiya Hartman во „Scenes of Subjection“ (1997) и подоцна „Lose Your Mother“ (2007) ја гради аналитиката на пост-ропското отелотворување (Hartman 1997, 2007). Christina Sharpe во „In the Wake“ (2016) го воведува поимот the wake — анти-Црнечкото насилство како тотална атмосфера, како „weather“ во кое Црните тела дишат и не дишат (Sharpe 2016). Tina Campt во „Listening to Images“ (2017) ја развива методологијата за слушање на Црните тела во визуелните архиви (Campt 2017).

За trans-расните пресеци, C. Riley Snorton во „Black on Both Sides“ (2017) ја пишува „расната историја на trans идентитетот“, покажувајќи како категориите на родот и расата се ко-конститутивни во американската историја (Snorton 2017). Calvin Warren во „Ontological Terror“ (2018) развива позиција на црна нихилологија која ги оспорува и хуманистичките и постхуманистичките рамки. Zakiyyah Iman Jackson во „Becoming Human“ (2020) изнесува остар аргумент дека новиот материјализам и постхуманизмот често ги репродуцираат расните хиерархии што тврдат дека ги превезле — клучен момент на внатрешна критика во полето (Jackson 2020).

3.5. Trans студии

Trans студиите имаат свое посебно поле — со списание (TSQ: Transgender Studies Quarterly, основано 2014), читанки и теоретски облик кој често е во критичен дијалог, не само под кров, со queer теоријата. Susan Stryker, една од основачките фигури, во „My Words to Victor Frankenstein above the Village of Chamounix“ (1994) ја формулира раната trans теоретска позиција (Stryker 1994). Sandy Stone во „The Empire Strikes Back“ (1991) одговара на TERF позициите од раните 90-те. Jules Gill-Peterson во „Histories of the Transgender Child“ (2018) ја пишува историјата на медицинско-педијатриската регулација на trans децата (Gill-Peterson 2018).

Hil Malatino во „Trans Care“ (2020) и „Side Affects“ (2022) развива теорија за грижата и афективноста во trans животите (Malatino 2020, 2022). Andrea Long Chu во „Females“ (2019) и подоцна во есеистичка форма артикулира често провокативни позиции за желбата, родот и подложноста (Chu 2019). Eva Hayward во низа есеи го мисли trans телото низ морфологијата на животните, особено морски — нејзината работа е едно од најоригиналните места во полето (Hayward 2008, 2010).

3.6. Антропологија на отелотворувањето и историја на телото

Антрополошката нишка продолжува преку Thomas Csordas, кој во „Embodiment as a Paradigm for Anthropology“ (1990) го предлага embodiment како методолошка парадигма (Csordas 1990). Loïc Wacquant во „Body & Soul“ (2004) пишува на пресекот на Bourdieu и боксот, како телото се вади низ дисциплина (Wacquant 2004). Jaime Alves и други прават антропологии на телото во контексти на црна младинска смртност и градско насилство.

Историскиот регистар е носен од Norbert Elias („Über den Prozeß der Zivilisation“, 1939), школата на Annales, Barbara Duden („Geschichte unter der Haut“, 1987), Caroline Walker Bynum за средновековната христијанска телесност („Holy Feast and Holy Fast“, 1987; „Christian Materiality“, 2011) (Bynum 1987, 2011). Ова поле работи со архиви, медицински прирачници, иконографија и духовни автобиографии — методолошки многу подалеку од она што queer и феминистичките студии вообичаено практикуваат.

3.7. Постхуманизам, животински и еколошки студии

Постхуманистичката нишка е една од најамбициозните во современите студии на телото, бидејќи ја доведува во прашање самата граница меѓу човечкото и нечовечкото — границата врз која беше изградена скоро целата претходна теорија на телото. Тука се случува нешто повеќе од проширување на полето: се случува мутација на самиот предмет.

Cary Wolfe во „What Is Posthumanism?” (2010) ги поврзува животинските студии со деконструкцијата и системската теорија на Niklas Luhmann (Wolfe 2010). За Wolfe, постхуманизмот не е тврдење дека сме „надвор од” човечкото — таквото тврдење би било, парадоксално, длабоко хуманистичко, бидејќи го задржува човекот како мерка. Постхуманизмот, напротив, е признавање дека самата „човечка” категорија никогаш не била чиста, дека таа е секогаш веќе вградена во нечовечки протези, технолошки системи, животински метафори и комуникациски кругови. Вашата позиција, Боби, кон Luhmann како критичка алатка тука наоѓа интересен сојузник: Wolfe е еден од ретките кои ги читаат Luhmann и Derrida заедно, и тоа против хуманистичкиот центар. „Системот” кај Wolfe не е технократски — тој е токму она што ја прави хуманистичката самонаочигледност невозможна.

Vinciane Despret е можеби најоригиналниот современ глас во полето. Во „What Would Animals Say if We Asked the Right Questions?” (2016) и претходно во „Penser comme un rat” (2009), таа го преобликува самото епистемолошко прашање за тоа што значи да се „истражи” едно тело од друг вид (Despret 2016). Нејзиниот потег е суптилен: проблемот не е што не можеме да ги разбереме животните, туку што им поставуваме погрешни прашања — прашања кои ги претвораат во објекти на однесувањето, наместо во соговорници во заедничко изградени практики на смисла. Despret пишува за крави што се „договараат” со фармерите, за птици што учат своите истражувачи, за коњи кои ги корумпираат експерименталните дизајни. Ова не е сентиментализам — тоа е радикално премислување на тоа што е тело-во-релација. За студиите на телото импликацијата е голема: телото не може да се анализира како затворена единица, туку само како јазол во мрежи на меѓутелесни одговори. Donna Haraway во „When Species Meet” (2008) и во „Staying with the Trouble” (2016) ја разработува сличната линија преку поимите companion species и sympoiesis — творба-заедно, која го одвојува нејзиниот доцен опус од раниот киборг (Haraway 2008, 2016).

Eduardo Kohn во „How Forests Think” (2013) оди уште подалеку. Низ етнографски долготраен ангажман со Runa луѓето во еквадорската Амазонија, тој развива антропологија базирана врз семиотиката на Charles Sanders Peirce — особено врз дистинкцијата меѓу икона, индекс и симбол (Kohn 2013). Аргументот е дека мислењето не е ексклузивно човечка способност: иконите и индексите се форми на знакознаење што ги практикуваат сите живи системи, додека симболите (т.е. конвенционалните знаци) се специфично човечки. Тоа значи дека шумата „мисли” — не метафорично, туку буквално, во еден прецизно дефиниран семиотички смисол. За телото импликацијата е дека сензацијата, перцепцијата и одговорот не се ментални процеси кои се случуваат „во” едно изолирано тело, туку семиотички размени помеѓу телата и нивните средини. Тоа е блиска позиција со онаа на Стейси Аламо за trans-corporeality, но изградена од сосема друга теоретска опрема.

Покрај овие три, Eben Kirksey и Stefan Helmreich во основачкиот текст за multispecies ethnography (2010) ја формализираа методолошката нишка (Kirksey and Helmreich 2010). Anna Tsing во „The Mushroom at the End of the World” (2015) ги отвора прашањата за капиталистичката руина и повеќе-видската преживеаност преку гл’учот matsutake (Tsing 2015) — еден од најчитаните етнографски текстови на дваесет и првиот век. Lynn Margulis, биолошката теоретичарка чија работа за симбиогенезата стана интелектуален темел за многу постхуманистичко мислење, заслужува посебно спомнување, бидејќи нејзината теза дека еукариотските клетки настанале од симбиотичка интеграција (Margulis 1981) ја разградува самата претстава за биолошкото тело како единица — секое тело е, веќе во клетките, мнозинство.

Овде вреди да се направи една критичка забелешка. Постхуманистичките студии не се без свои внатрешни тензии. Zakiyyah Iman Jackson во „Becoming Human” (2020), како што спомнав во делот за црните студии, изнесува остар аргумент дека постхуманистичкото повикување на „надминување на човечкото” честопати ги пропушта или ги репродуцира расните хиерархии — бидејќи „човечкото” што се „надминува” е секогаш било бело, и црните тела никогаш не го имале целосно тоа место за да можат да го напуштат (Jackson 2020). Слично, Sylvia Wynter во низа есеи (особено „Unsettling the Coloniality of Being/Power/Truth/Freedom”, 2003) тврди дека категоријата „Човекот” во европската мисла е партикуларна (бел, машки, секуларен, западен) подметната како универзална, и дека деколонијалната задача не е да се напушти човечкото, туку да се произведе друг „жанр” на човечкото (Wynter 2003). Ова се внатрешни критики кои се клучни за педагошкото поставување на полето: постхуманизмот не смее да се чита како нова универзална рамка која ги заменува претходните, туку како траектoрија која сама има идеолошки залози.

Queer ecology

Queer ecology е посебна, паралелна нишка која настана делумно од постхуманизмот, делумно од queer теоријата, и делумно како одговор на она што може да се нарече еколошка хетеронорматива — претставата за природата како есенцијално репродуктивна, бинарна и хармонична. Тоа е претстава во која хетеросексуалноста и нуклеарното семејство се прикажуваат како „природни”, додека queer формите се означуваат како „против природата”.

Catriona Mortimer-Sandilands и Bruce Erickson во ред уредувачкиот зборник „Queer Ecologies: Sex, Nature, Politics, Desire” (2010) ја формализираа нишката како поле (Mortimer-Sandilands and Erickson 2010). Нивниот основен потег е дволик: од една страна, тие покажуваат дека самата природа е сосема не-хетеронормативна — биолозите долго време ги цензурираа или преобликуваа набљудувањата на хомосексуално и не-репродуктивно однесување кај десетици видови, токму затоа што не се вклопуваше во очекуваната рамка. Книгата на Bruce Bagemihl „Biological Exuberance” (1999) беше еден од раните емпириски удари — каталог од над 450 видови кај кои е документирано хомосексуално, бисексуално или транс-родово однесување (Bagemihl 1999). Од друга страна, queer ecology покажува дека еколошкото мислење — со неговите инсистирања на меѓузависност, хибридност и неконтролирано разлевање — е структурно блиско на queer теоретското мислење.

Nicole Seymour во „Strange Natures” (2013) ја разработува литературната и културната страна, читајќи queer писатели за тоа како нивните еколошки имагинации се однесуваат на иднината без потомство — она што Lee Edelman би го нарекол „анти-репродуктивно” (Seymour 2013). Подоцна, во „Bad Environmentalism” (2018), Seymour отвора друга нишка: критика на еколошкиот сериозен и морализаторски тон, со предлог за иронија, цинизам и црн хумор како еколошки афективни регистри (Seymour 2018).

Mel Y. Chen, веќе спомната, со „Animacies” (2012) е често брoена и кон queer ecology поради тоа како хиерархиите на „живоста” — кој се смета за жив, кој за полу-жив, кој за инертен — ги поврзуваат расата, сексуалноста, неспособноста и токсичноста (Chen 2012). Heather Davis работи на пресекот пластика, queer теорија и Antropocen, со текстовите за пластиката како „плодна” неживост и за queer иднините во загадена средина (Davis 2015, 2022). Kim TallBear, иако нејзината работа е првенствено во домородните студии и науката за технологии, е централна за разговорот: нејзината критика на колонијалните претпоставки во биологијата на репродукцијата и нејзиниот аргумент за домородни сродства кои не се ограничуваат на човечкото, ја прави една од најважните гласови (TallBear 2011, 2019).

Конечно, треба да се спомне и работата за toxicity и chemical embodiment која се преклопува и со queer ecology и со trans студиите: Malin Ah-King и Eva Hayward во „Toxic Sexes” (2013) пишуваат за тоа како хемиските загадувачи го „queer”-ираат полот кај рибите и амфибиите — и за тоа како научниот дискурс за тоа однесување се користи и за паника околу trans луѓето и за непрепознавање на индустриската одговорност (Ah-King and Hayward 2013). Michelle Murphy во „Sick Building Syndrome” (2006) и „Alterlife” (2017) развива поим за животот по хемиските експозиции кој е блиску до анализите на Alaimo (Murphy 2006, 2017).

4. алгоритамското тело

Кога Foucault ја напиша првата „Историја на сексуалноста“, тој можеше да зборува за биополитиката како режим на популационо управување кој делува преку статистика, јавно здравје и медицинска класификација. Но статистиката од 1976 беше книжна, неагрегатна, спора. Биополитиката од 2026 е алгоритамска: класификаторите трчаат секунди, режимите на читливост се операционализирани во embedding простори, content moderation одлуките се донесуваат пред едно тело да добие можност да биде гледано.

Ова не е метафора. Os Keyes (2018) покажа како системите за автоматско препознавање на родот (AGR — automatic gender recognition) функционираат преку бинарни класификатори кои систематски ги исклучуваат и патологизираат trans, non-binary и интерсекс телата (Keyes 2018). Simone Browne (2015) ја пишува долгата историја на биометрискиот надзор низ Црните тела, од робовските брендирања до современите facial recognition системи (Browne 2015). Sasha Costanza-Chock во „Design Justice“ (2020) пишува за тоа како нивниот trans non-binary тело се „заглавува“ во body scanner-ите на аеродромите, бидејќи системот е тренирана на бинарна основа (Costanza-Chock 2020).

Овде се случуваат три работи кои го трансформираат полето на body studies.

Прво, режимот на читливост што Foucault го опишуваше на ниво на дискурси сега е технички — буквално параметри во модел. Прашањето „кои тела можеме да ги перципираме“ што уредниците на „Queer Bodies/Corps Queers“ (Beneventi и Calderón) го поставуваат како биополитичко прашање, сега има инженерски одговор: тие чии features fall within the training distribution. Ова не ја укинува биополитичката анализа, туку и дава нова конкретност.

Второ, разликата помеѓу декларативната етика и оперативното однесување на системот станува клучно теоретско место. Можеш да напишеш етички код во кој пишува „системот не дискриминира врз основа на род“, и тоа да биде вистина на ниво на политика, додека на ниво на работна логика — на ниво на features, тежини, prompts, fine-tuning — системот ги репродуцира токму тие хиерархии. Тука body studies се сретнуваат со нешто за што немаа речник: разликата помеѓу нормативно и операционално, помеѓу policy и pipeline.

Трето, телото повеќе не е едно тело. Платформските системи произведуваат — за секое корисничко тело — повеќе телесни претстави: профил, behavioral signature, embedding во vector space, серија predictions. Оваа повеќекратност на телото на платформа е директно блиска со анализата на Annemarie Mol за повеќекратното тело во медицинската пракса (Mol 2002), но во многу побрз и понеконтролиран регистар.

Полето сè уште нема стабилизиран теоретски облик за овој момент. Постојат повеќе кандидатски рамки — биополитика 2.0, surveillance capitalism (Zuboff 2019), data feminism (D’Ignazio and Klein 2020), algorithmic violence (Onuoha) — но ниту една нема монопол. Ова е, парадоксално, моментот во кој body studies повторно стануваат потребни како синтетичко поле, токму затоа што ниту queer теоријата сама за себе, ниту data studies сами за себе, не можат да го опфатат прашањето.

5. што бара алгоритамското тело

Доаѓам до овој труд од одредена позиција — род. студии и AI етика, регион во кој дигиталната инфраструктура се изведува претежно од северниот центар, и работа на пресек на queer теоријата и системскиот дизајн на чатбот персони. Од таа позиција, мојата теза е следнава: студиите на телото сега треба да се отворат кон нешто што историски не било во нивниот опсег — кон оперативната, кон извршливата норма.

Голем дел од она што се пишува за алгоритамското тело останува во декларативен регистар. Се пишуваат изјави, политики, етички принципи. Но дискурзивната анализа на тие документи — макар колку да е суптилна — често ја пропушта точката во која системот навистина одлучува. Тоа е точката на snippet-от: парче код, hook, prompt-енкодирана норма, која во моментот на работна логика го одредува што системот ќе види, ќе именува и ќе одговори. Студиите на телото имаат речник за тоа како дискурсот произведува тело. Тие сè уште немаат речник за тоа како snippet-от произведува тело.

Втор момент: студиите на телото се повеќе ангажирани со анализа на штета (harm) отколку со дизајн на алтернатива. Постои огромна литература за тоа како системите ги повредуваат queer, trans, Црните и инвалидните тела. Има многу помалку работа за тоа како би изгледал систем што не го прави тоа — не само на ниво на политика, туку на ниво на работна логика. Конструктивната работа — пишување на алтернативни prompts, snippets, классификаторски ограничувања, протоколи за грижа — често останува надвор од академскиот регистар, гледана како „инженерски занает“. Мој став е дека ова е грешка. Snippet-базираното управување, каде нормата е напишана како извршен код што се вметнува во работниот тек на системот, е едно од местата каде студиите на телото треба да зазмат позиција.

Трет момент, поспецифичен за регионалниот контекст: нашите институции (университетите, министерствата, регулаторите) во голема мера ги преземаат AI системите како готови, со „изворна“ норма впишана во нив. Тоа значи дека телата што нашите системи ги читаат — родовите регистри, имињата, говорите, дијалектите, queer формите — се читаат низ норма која била тренирана на тела од сосема друго место. Студии на телото кои не го земаат предвид овој асиметричен трансфер на норма ризикуваат да станат теоретски преглед на туѓ проблем. Локално релевантна позиција е онаа што инсистира на издигнување на работниот тек: што точно прави prompt-от во рацете на корисникот во Скопје, не што пишува политиката на американскиот провајдер.

6. Заклучок

Прашањето од почетокот — дали body studies се сводливи на queer и феминистичките студии — има јасен одговор: не. Полето е конвергенциска зона со повеќе генеалогии, од кои queer и феминистичките студии се една централна, но не единствена нишка. Феноменологијата, медицинската антропологија, социологијата на телото, црните студии, disability/crip и mad студиите, trans студиите, антропологијата на отелотворувањето, историјата на телото и постхуманистичката теорија се самостојни траектории кои се сретнуваат, но не се сливаат во едно теоретско јадро.

Сегашниот момент — алгоритамското тело, телото на платформи, телото како податок — го отвора полето кон нова синтетичка задача. Тука и queer и феминистичките студии остануваат неопходни ресурси, но не се самодоволни. Студиите на телото треба повторно да станат интердисциплинарна синтеза, која ги поврзува дискурзивната анализа со техничката анализа на системите, политичката теорија со дизајнот на работниот тек, и меѓународната литература со локалните, регионални имплементации.

Ако телото на 80-те беше место на впишување на дискурсот, ако телото на 90-те беше перформативна изведба, ако телото на 2000-те беше афективно-материјалистичка размена — тогаш телото на 2020-те е сè тоа плус нешто ново: тело-кое-се-чита-преку-класификатор. Во овој пресврт, студиите на телото повторно имаат работа да направат.

Референци

Ahmed, Sara. 2006. Queer Phenomenology: Orientations, Objects, Others. Durham: Duke University Press. https://www.dukeupress.edu/queer-phenomenology

Alaimo, Stacy. 2010. Bodily Natures: Science, Environment, and the Material Self. Bloomington: Indiana University Press. https://iupress.org/9780253222404/bodily-natures/

Barad, Karen. 2007. Meeting the Universe Halfway: Quantum Physics and the Entanglement of Matter and Meaning. Durham: Duke University Press. https://www.dukeupress.edu/meeting-the-universe-halfway

Benjamin, Ruha. 2019. Race After Technology: Abolitionist Tools for the New Jim Code. Cambridge: Polity. https://www.ruhabenjamin.com/race-after-technology

Bordo, Susan. 1993. Unbearable Weight: Feminism, Western Culture, and the Body. Berkeley: University of California Press. https://www.ucpress.edu/books/unbearable-weight/paper

Bourdieu, Pierre. 1972. Esquisse d’une théorie de la pratique. Genève: Droz. (English: Outline of a Theory of Practice, trans. Richard Nice, Cambridge University Press, 1977.)

Braidotti, Rosi. 2013. The Posthuman. Cambridge: Polity. https://www.politybooks.com/bookdetail?book_slug=the-posthuman–9780745641584

Browne, Simone. 2015. Dark Matters: On the Surveillance of Blackness. Durham: Duke University Press. https://www.dukeupress.edu/dark-matters

Butler, Judith. 1990. Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity. New York: Routledge.

Butler, Judith. 1993. Bodies That Matter: On the Discursive Limits of “Sex”. New York: Routledge.

Bynum, Caroline Walker. 1987. Holy Feast and Holy Fast: The Religious Significance of Food to Medieval Women. Berkeley: University of California Press.

Bynum, Caroline Walker. 2011. Christian Materiality: An Essay on Religion in Late Medieval Europe. New York: Zone Books.

Campt, Tina M. 2017. Listening to Images. Durham: Duke University Press. https://www.dukeupress.edu/listening-to-images

Chen, Mel Y. 2012. Animacies: Biopolitics, Racial Mattering, and Queer Affect. Durham: Duke University Press. https://www.dukeupress.edu/animacies

Chu, Andrea Long. 2019. Females. London: Verso. https://www.versobooks.com/products/523-females

Chun, Wendy Hui Kyong. 2021. Discriminating Data: Correlation, Neighborhoods, and the New Politics of Recognition. Cambridge, MA: MIT Press. https://mitpress.mit.edu/9780262046220/discriminating-data/

Clare, Eli. 2017. Brilliant Imperfection: Grappling with Cure. Durham: Duke University Press. https://www.dukeupress.edu/brilliant-imperfection

Costanza-Chock, Sasha. 2020. Design Justice: Community-Led Practices to Build the Worlds We Need. Cambridge, MA: MIT Press. https://design-justice.pubpub.org/

Csordas, Thomas J. 1990. “Embodiment as a Paradigm for Anthropology.” Ethos 18 (1): 5–47. https://doi.org/10.1525/eth.1990.18.1.02a00010

Despret, Vinciane. 2016. What Would Animals Say if We Asked the Right Questions? Translated by Brett Buchanan. Minneapolis: University of Minnesota Press. https://www.upress.umn.edu/9780816692385/what-would-animals-say-if-we-asked-the-right-questions/

D’Ignazio, Catherine, and Lauren F. Klein. 2020. Data Feminism. Cambridge, MA: MIT Press. https://data-feminism.mitpress.mit.edu/

Duden, Barbara. 1987. Geschichte unter der Haut: Ein Eisenacher Arzt und seine Patientinnen um 1730. Stuttgart: Klett-Cotta.

Elias, Norbert. 1939. Über den Prozeß der Zivilisation. Basel: Haus zum Falken.

Fanon, Frantz. 1952. Peau noire, masques blancs. Paris: Seuil.

Fanon, Frantz. 1961. Les damnés de la terre. Paris: François Maspero.

Foucault, Michel. 1975. Surveiller et punir: Naissance de la prison. Paris: Gallimard.

Foucault, Michel. 1976. Histoire de la sexualité, tome I: La volonté de savoir. Paris: Gallimard.

Gill-Peterson, Jules. 2018. Histories of the Transgender Child. Minneapolis: University of Minnesota Press. https://www.upress.umn.edu/9781517904678/histories-of-the-transgender-child/

Grosz, Elizabeth. 1994. Volatile Bodies: Toward a Corporeal Feminism. Bloomington: Indiana University Press.

Grosz, Elizabeth. 1995. Space, Time, and Perversion: Essays on the Politics of Bodies. New York: Routledge.

Haraway, Donna. 1991. Simians, Cyborgs, and Women: The Reinvention of Nature. New York: Routledge.

Hartman, Saidiya. 1997. Scenes of Subjection: Terror, Slavery, and Self-Making in Nineteenth-Century America. New York: Oxford University Press.

Hartman, Saidiya. 2007. Lose Your Mother: A Journey Along the Atlantic Slave Route. New York: Farrar, Straus and Giroux.

Hayward, Eva. 2008. “More Lessons from a Starfish: Prefixial Flesh and Transspeciated Selves.” WSQ: Women’s Studies Quarterly 36 (3-4): 64–85. https://doi.org/10.1353/wsq.0.0099

Hayward, Eva. 2010. “Spider City Sex.” Women & Performance: a journal of feminist theory 20 (3): 225–251.

Jackson, Zakiyyah Iman. 2020. Becoming Human: Matter and Meaning in an Antiblack World. New York: NYU Press. https://nyupress.org/9781479890569/becoming-human/

Kafer, Alison. 2013. Feminist, Queer, Crip. Bloomington: Indiana University Press. https://iupress.org/9780253009340/feminist-queer-crip/

Keyes, Os. 2018. “The Misgendering Machines: Trans/HCI Implications of Automatic Gender Recognition.” Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction 2 (CSCW): 1–22. https://doi.org/10.1145/3274357

Kleinman, Arthur. 1988. The Illness Narratives: Suffering, Healing, and the Human Condition. New York: Basic Books.

Kohn, Eduardo. 2013. How Forests Think: Toward an Anthropology Beyond the Human. Berkeley: University of California Press. https://www.ucpress.edu/books/how-forests-think/paper

Leder, Drew. 1990. The Absent Body. Chicago: University of Chicago Press.

Lock, Margaret, and Nancy Scheper-Hughes. 1987. “The Mindful Body: A Prolegomenon to Future Work in Medical Anthropology.” Medical Anthropology Quarterly 1 (1): 6–41. https://doi.org/10.1525/maq.1987.1.1.02a00020

Malatino, Hil. 2020. Trans Care. Minneapolis: University of Minnesota Press. https://www.upress.umn.edu/9781517910099/trans-care/

Malatino, Hil. 2022. Side Affects: On Being Trans and Feeling Bad. Minneapolis: University of Minnesota Press. https://www.upress.umn.edu/9781517911935/side-affects/

Massumi, Brian. 2002. Parables for the Virtual: Movement, Affect, Sensation. Durham: Duke University Press. https://www.dukeupress.edu/parables-for-the-virtual

Mauss, Marcel. 1934. “Les techniques du corps.” Journal de Psychologie 32 (3-4): 271–293.

McRuer, Robert. 2006. Crip Theory: Cultural Signs of Queerness and Disability. New York: NYU Press. https://nyupress.org/9780814757130/crip-theory/

Merleau-Ponty, Maurice. 1945. Phénoménologie de la perception. Paris: Gallimard.

Mol, Annemarie. 2002. The Body Multiple: Ontology in Medical Practice. Durham: Duke University Press. https://www.dukeupress.edu/the-body-multiple

Mortimer-Sandilands, Catriona, and Bruce Erickson, eds. 2010. Queer Ecologies: Sex, Nature, Politics, Desire. Bloomington: Indiana University Press.

Oliver, Mike. 1990. The Politics of Disablement. Basingstoke: Macmillan.

Ortega, Mariana. 2016. In-Between: Latina Feminist Phenomenology, Multiplicity, and the Self. Albany: SUNY Press.

Pickens, Therí Alyce. 2019. Black Madness :: Mad Blackness. Durham: Duke University Press. https://www.dukeupress.edu/black-madness–mad-blackness

Puar, Jasbir K. 2017. The Right to Maim: Debility, Capacity, Disability. Durham: Duke University Press. https://www.dukeupress.edu/the-right-to-maim

Schalk, Sami. 2018. Bodyminds Reimagined: (Dis)ability, Race, and Gender in Black Women’s Speculative Fiction. Durham: Duke University Press. https://www.dukeupress.edu/bodyminds-reimagined

Sedgwick, Eve Kosofsky. 1990. Epistemology of the Closet. Berkeley: University of California Press.

Sedgwick, Eve Kosofsky. 2003. Touching Feeling: Affect, Pedagogy, Performativity. Durham: Duke University Press. https://www.dukeupress.edu/touching-feeling

Sharpe, Christina. 2016. In the Wake: On Blackness and Being. Durham: Duke University Press. https://www.dukeupress.edu/in-the-wake

Shilling, Chris. 1993. The Body and Social Theory. London: Sage.

Snorton, C. Riley. 2017. Black on Both Sides: A Racial History of Trans Identity. Minneapolis: University of Minnesota Press. https://www.upress.umn.edu/9781517901738/black-on-both-sides/

Spillers, Hortense J. 1987. “Mama’s Baby, Papa’s Maybe: An American Grammar Book.” Diacritics 17 (2): 64–81. https://doi.org/10.2307/464747

Stryker, Susan. 1994. “My Words to Victor Frankenstein above the Village of Chamounix: Performing Transgender Rage.” GLQ: A Journal of Lesbian and Gay Studies 1 (3): 237–254. https://doi.org/10.1215/10642684-1-3-237

Turner, Bryan S. 1984. The Body and Society: Explorations in Social Theory. Oxford: Blackwell.

Wacquant, Loïc. 2004. Body & Soul: Notebooks of an Apprentice Boxer. New York: Oxford University Press.

Warren, Calvin L. 2018. Ontological Terror: Blackness, Nihilism, and Emancipation. Durham: Duke University Press. https://www.dukeupress.edu/ontological-terror

Wolfe, Cary. 2010. What Is Posthumanism? Minneapolis: University of Minnesota Press. https://www.upress.umn.edu/9780816666157/what-is-posthumanism/

Young, Iris Marion. 2005. On Female Body Experience: ‘Throwing Like a Girl’ and Other Essays. New York: Oxford University Press.

Zuboff, Shoshana. 2019. The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power. New York: PublicAffairs.

Ah-King, Malin, and Eva Hayward. 2013. „Toxic Sexes: Perverting Pollution and Queering Hormone Disruption.” O-Zone: A Journal of Object-Oriented Studies 1: 1–12.

Bagemihl, Bruce. 1999. Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity. New York: St. Martin’s Press.

Davis, Heather. 2015. „Toxic Progeny: The Plastisphere and Other Queer Futures.” philoSOPHIA 5 (2): 231–250.

Davis, Heather. 2022. Plastic Matter. Durham: Duke University Press. https://www.dukeupress.edu/plastic-matter

Haraway, Donna. 2008. When Species Meet. Minneapolis: University of Minnesota Press.

Haraway, Donna. 2016. Staying with the Trouble: Making Kin in the Chthulucene. Durham: Duke University Press. https://www.dukeupress.edu/staying-with-the-trouble

Kirksey, Eben, and Stefan Helmreich. 2010. „The Emergence of Multispecies Ethnography.” Cultural Anthropology 25 (4): 545–576. https://doi.org/10.1111/j.1548-1360.2010.01069.x

Margulis, Lynn. 1981. Symbiosis in Cell Evolution. San Francisco: W. H. Freeman.

Murphy, Michelle. 2006. Sick Building Syndrome and the Problem of Uncertainty. Durham: Duke University Press.

Murphy, Michelle. 2017. „Alterlife and Decolonial Chemical Relations.” Cultural Anthropology 32 (4): 494–503. https://doi.org/10.14506/ca32.4.02

Seymour, Nicole. 2018. Bad Environmentalism: Irony and Irreverence in the Ecological Age. Minneapolis: University of Minnesota Press.

TallBear, Kim. 2011. „Why Interspecies Thinking Needs Indigenous Standpoints.” Cultural Anthropology (online). https://culanth.org/fieldsights/260-why-interspecies-thinking-needs-indigenous-standpoints

TallBear, Kim. 2019. „Caretaking Relations, Not American Dreaming.” Kalfou 6 (1): 24–41.

Tsing, Anna L. 2015. The Mushroom at the End of the World: On the Possibility of Life in Capitalist Ruins. Princeton: Princeton University Press.

Wynter, Sylvia. 2003. „Unsettling the Coloniality of Being/Power/Truth/Freedom: Towards the Human, After Man, Its Overrepresentation — An Argument.” CR: The New Centennial Review 3 (3): 257–337. https://doi.org/10.1353/ncr.2004.0015