Периодот меѓу 1990 и 1995 година може да се разбере како клучна фаза во академското оформување на квир теоријата (queer theory). Таа се појавува во непосредна врска со претходно развиените геј и лезбејски студии (gay and lesbian studies), но истовремено претставува и критичко поместување од нив. Геј и лезбејските студии, особено во 1970-тите и 1980-тите, имаа огромна историска и политичка важност: тие ја вратија видливоста на геј и лезбејските субјекти, ја реконструираа нивната потисната историја, ја анализираа дискриминацијата и создадоа академски простор за проучување на хомосексуалните идентитети, култури и заедници. Нивното основно прашање често беше: како да се признаат геј и лезбејските луѓе како легитимни историски, културни и политички субјекти?

Квир теоријата го наследува ова поле, но го менува неговиот аналитички фокус. Наместо да тргнува од претпоставката дека категориите „геј“ (gay) и „лезбејка“ (lesbian) се стабилни идентитети што треба само да бидат признаени, таа прашува како тие категории воопшто се создаваат, кои норми ги прават можни, кого вклучуваат и кого исклучуваат. Со други зборови, квир теоријата не се задоволува со барање видливост за сексуалните малцинства; таа ја анализира самата логика според која некои сексуалности стануваат „нормални“ (normal), а други „девијантни“ (deviant), „неприродни“ (unnatural) или политички непретставливи.

Токму тука лежи главната разлика. Геј и лезбејските студии (gay and lesbian studies) најчесто работат со идентитетот како основа за историско и политичко признавање. Квир теоријата (queer theory), пак, го поставува самиот идентитет под прашање. Таа не тврди дека идентитетите се неважни, туку дека тие се историски произведени, нестабилни и често нормативни. Категориите „геј“ и „лезбејка“ можат да бидат политички неопходни, но можат и да станат ограничувачки ако се претстават како универзални и хомогени. Затоа квир теоријата го проширува фокусот кон бисексуалноста, трансродноста, родовата неконформност, сексуалните практики, телесноста, расата, класата, нацијата и сите оние позиции што не се вклопуваат во чиста идентитетска рамка.

Во оваа смисла, квир теоријата не е едноставно „следна фаза“ на геј и лезбејските студии, туку нивна внатрешна критика и радикализација. Ако геј и лезбејските студии често прашуваат „каде се геј и лезбејските субјекти во историјата, книжевноста и културата?“, квир теоријата прашува „како сексуалните субјекти воопшто стануваат читливи како геј, лезбејски, хетеросексуални или нормални?“. Таа го преместува вниманието од идентитетот кон нормата, од малцинството кон режимот што го произведува малцинството, и од барањето признавање кон критиката на условите под кои признавањето станува можно.

Сепак, важно е да се направи едно методолошко прецизирање: социјално-конструкционистичкиот пресврт не започнува буквално во 1990 година. Неговите интелектуални предуслови се поставени порано, особено во 1970-тите и 1980-тите, преку историјата на сексуалноста, феминистичката теорија, геј и лезбејските студии, социологијата на идентитетот и критиката на медицинските и правните дискурси. Но токму во раните 1990-ти овие различни линии се консолидираат во препознатлива теоретска рамка што ќе биде именувана и развивана како квир теорија (queer theory).

Основната теза на овој пресврт е дека сексуалноста не треба да се разбира како природна, вечна и непроменлива суштина, туку како историски, културно, институционално и дискурзивно произведена категорија. Со други зборови, раната квир теорија не прашува само што е хомосексуалноста, туку како воопшто настануваат категориите „хомосексуалност“ (homosexuality), „хетеросексуалност“ (heterosexuality), „нормална сексуалност“ (normal sexuality), „девијација“ (deviance), „идентитет“ (identity) и „желба“ (desire). Токму ова поместување — од прашањето за суштината кон прашањето за историското производство — е срцето на конструкционистичкиот пресврт.

Најважниот претходник на оваа линија е Мишел Фуко (Michel Foucault), особено со првиот том од „Историја на сексуалноста“ (Histoire de la sexualité / The History of Sexuality), објавен во 1976 година. Фуко ја напаѓа таканаречената „репресивна хипотеза“ (repressive hypothesis) — идејата дека модерното општество едноставно ја потиснало сексуалноста. Наместо тоа, тој тврди дека модерноста произведува огромен број дискурси за сексот: медицински, психијатриски, педагошки, правни, демографски, религиски. Сексуалноста не е само забранета; таа е испрашувана, класифицирана, исповедувана, дијагностицирана и управувана.

Особено влијателна за квир теоријата е Фукоовата теза дека „хомосексуалецот“ (the homosexual) како тип на личност е модерна историска конструкција. Тоа не значи дека истополови желби или практики не постоеле претходно. Напротив, тие постоеле во различни историски облици. Но модерната епоха создава нова фигура: човекот веќе не е само некој што извршил одреден сексуален чин, туку станува посебен „вид“ личност, со психологија, историја, карактер, патологија и идентитет. Токму оваа промена — од чин кон идентитет — станува основна за квир-теоретското разбирање на сексуалноста како производ на моќ и знаење (power/knowledge).

Оваа анти-есенцијалистичка линија ја продолжува Дејвид Халперин (David M. Halperin), особено во „Сто години хомосексуалност“ (One Hundred Years of Homosexuality, 1990) и подоцна во „Свети Фуко“ (Saint Foucault: Towards a Gay Hagiography, 1995). Халперин покажува дека сексуалните практики од античка Грција не можат едноставно да се преведат во модерните категории „геј“ (gay) и „стрејт“ (straight). Античката сексуалност била организирана според поинакви оски: статус, возраст, граѓанство, активност и пасивност, машка чест и социјална хиерархија. Оттука, не е доволно да се праша дали во античка Грција „имало хомосексуалци“. Подобро прашање е: какви категории на желба, тело, моќ и статус постоеле таму, и зошто тие не се идентични со модерните сексуални идентитети?

Важноста на Халперин е во тоа што тој ја радикализира историската чувствителност на квир теоријата. Ако Фуко покажува дека модерниот хомосексуален идентитет е историски произведен, Халперин покажува дека не смееме да ги проектираме современите категории наназад врз минатото. Тоа значи дека сексуалноста не е универзален јазик што секоја епоха само различно го изговара; таа е историски организирана преку различни режими на значење. Ова е силен удар против есенцијализмот — идејата дека постои една вечна, природна и непроменлива хомосексуална суштина.

Друга клучна фигура е Џон Д’Емилио (John D’Emilio), особено со есејот „Капитализмот и геј идентитетот“ (Capitalism and Gay Identity, 1983). Д’Емилио ја внесува материјалистичката и социо-историска димензија во анализата. Неговата теза не е дека капитализмот ја „измислил“ истополовата желба, туку дека капиталистичките општествени односи создале услови за појава на модерна геј идентичност (gay identity). Со развојот на наемниот труд, урбанизацијата и постепеното слабеење на семејството како основна економска единица, луѓето добиваат поголема можност да живеат надвор од непосредната зависност од традиционалното домаќинство. Градовите, пазарот на трудот и новите форми на социјална мобилност овозможуваат создавање на геј мрежи, субкултури, барови, политички организации и јавни идентитети.

Оваа анализа е важна затоа што ја преместува сексуалноста од областа на чистата психологија или морал кон областа на политичката економија. Кај Д’Емилио, модерниот геј субјект не е само резултат на внатрешна желба, туку и резултат на историски услови што овозможуваат таа желба да стане основа за животен стил, заедница и политичка свест. Така квир теоријата добива важен увид: идентитетите не се создаваат само преку дискурс, туку и преку материјални услови, економски односи и просторни форми на модерниот живот.

Со Џонатан Нед Катц (Jonathan Ned Katz) конструкционистичкиот пресврт добива уште една радикална димензија. Во „Изумот на хетеросексуалноста“ (The Invention of Heterosexuality, 1995), Катц покажува дека не само хомосексуалноста, туку и хетеросексуалноста има историја. Ова е пресудно за квир теоријата. Долго време хетеросексуалноста била третирана како природна, самоочигледна и безисториска норма, додека хомосексуалноста била објаснувана, дијагностицирана и проблематизирана. Катц го превртува ова прашање: ако хомосексуалноста е историска категорија, зошто хетеросексуалноста би била надвор од историјата?

Неговата анализа покажува дека „хетеросексуалност“ (heterosexuality) како термин и идентитет се оформува во специфични медицински, морални и културни контексти. Таа не е едноставно природна привлечност меѓу мажи и жени, туку модерна категорија што ја организира нормалноста околу одредена визија за желбата, бракот, репродукцијата, романтичната љубов и социјалната почитливост. Со тоа Катц отвора една од најважните квир-теоретски линии: предмет на анализа не треба да биде само „сексуалното малцинство“, туку и самата норма. Квир теоријата затоа не се занимава само со маргините; таа ја анализира нормалноста како историски произведен режим.

Во оваа интелектуална мрежа, Ив Косовски Сеџвик (Eve Kosofsky Sedgwick) има централно место. Нејзината книга „Епистемологија на плакарот“ (Epistemology of the Closet, 1990) е еден од основачките текстови на квир теоријата. Сеџвик тврди дека поделбата хомосексуално/хетеросексуално (homosexual/heterosexual definition) не е маргинално прашање што ги засега само геј и лезбејските луѓе. Напротив, таа е една од централните структури на модерната западна култура. Книжевноста, машкото пријателство, семејството, јавноста, приватноста, знаењето, тајната и признанието се организирани околу оваа поделба.

Поимот „плакар“ (closet) кај Сеџвик не означува само лично криење на сексуалната ориентација. Тој означува цел епистемолошки режим: систем на знаење и незнаење, кажување и молчење, сомнеж и признание. „Излегувањето од плакарот“ (coming out of the closet) никогаш не е едноставен чин на ослободување, бидејќи плакарот постојано се обновува во различни ситуации, институции и односи. Сексуалноста, според Сеџвик, функционира како структура што ја организира модерната субјективност. Затоа нејзината работа е толку важна: таа ја универзализира аналитичката важност на сексуалноста без да ја претвори во една единствена суштина.

Заедно, овие автори ја создаваат теоретската основа на раната квир теорија. Фуко ја поставува сексуалноста во рамка на моќ, знаење и историска продукција. Халперин покажува дека античките сексуални системи не можат да се читаат преку модерните идентитети. Д’Емилио ја поврзува модерната геј идентичност со капитализмот, урбанизацијата и трансформацијата на семејството. Катц покажува дека и хетеросексуалноста е историски изум, а не природна норма. Сеџвик ја поставува сексуалноста како структурен принцип на модерната култура, особено преку анализата на плакарот како режим на знаење и незнаење.

Затоа, конструкционистичкиот пресврт од раните 1990-ти може да се сумира како премин од прашањето „што е сексуалниот идентитет?“ кон прашањето „како сексуалниот идентитет станува историски можен?“. Ова е пресврт од природа кон историја, од суштина кон конструкција, од индивидуална психологија кон институционални, економски и културни режими. Раната квир теорија токму од оваа основа ќе ја развие својата критика на хетеронормативноста (heteronormativity), на стабилниот идентитет (stable identity) и на политиките на нормализација (politics of normalization).

Во најконцентрирана форма, значењето на овој период е следново: сексуалноста престанува да биде сфатена како природен факт што само треба да се ослободи од репресија; таа станува предмет на историска анализа, критика и политичко преиспитување. Токму затоа социјално-конструкционистичкиот пресврт е темел на квир теоријата: тој покажува дека она што општеството го нарекува „природно“ најчесто е резултат на долга историја на моќ, знаење, институции и норми